Azərbaycanda problemli kreditlərin yenidən artması bank sektorunda və əhalinin maliyyə vəziyyətində diqqət çəkən siqnallardan biridir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının son statistikasına görə, 2026-cı il iyulun 1-nə vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 719,4 milyon manata çatıb. Bu, təkcə bankların balansında artan risk deyil, həm də minlərlə ailənin büdcəsinin getdikcə daha çox kredit yükü altında qaldığını göstərən göstəricidir.
Rəqəmlər göstərir ki, problem təsadüfi deyil. Problemli kreditlər bir ay ərzində 13,2 faiz, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə isə 36,4 faiz artıb. İlin əvvəlindən artımın 37,1 faiz olması isə tendensiyanın davam etdiyini göstərir.
Problemli kreditlər niyə artır?
Son iki ildə Azərbaycanda istehlak kreditlərinin həcmi sürətlə böyüyüb. Banklar rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi ilə kredit almağı xeyli asanlaşdırıblar. Bir neçə dəqiqəyə mobil tətbiqlə kredit rəsmiləşdirmək mümkündür.
Digər tərəfdən, inflyasiya ailələrin gündəlik xərclərini artırıb. Ərzaq, kommunal xidmətlər, təhsil, səhiyyə və nəqliyyat xərcləri yüksəldikcə bəzi ailələr çatışmayan vəsaiti kredit hesabına kompensasiya etməyə başlayıblar.
İqtisadçıların fikrincə, kreditlərin bir hissəsi artıq investisiya və ya biznes üçün deyil, gündəlik istehlakın maliyyələşdirilməsi üçün istifadə olunur. Bu isə ən riskli kredit növlərindən hesab edilir.
Ən təhlükəli hədd haradadır?
Maliyyə sektorunda əsas göstəricilərdən biri Debt-to-Income (DTI) – yəni borcun gəlirə nisbətidir.
Beynəlxalq praktikada hesab olunur ki, gəlirin 30 faizinə qədər kredit yükü təhlükəsizdir. 40-50 faiz artıq risk zonasına yaxın həddir, 50 faizdən yuxarı isə ailə büdcəsini ciddi təhlükə altına salır.
Bu həddi keçən ailələrdə kiçik maliyyə problemi – iş yerinin dəyişməsi, maaşın azalması və ya gözlənilməz tibbi xərclər belə kredit ödənişlərinin gecikməsinə səbəb ola bilər.
1000 manat maaş alan ailənin vəziyyəti
Əgər aylıq xalis gəlir 1000 manatdırsa, ekspertlər kredit ödənişinin 300 manatı keçməsini məsləhət görmürlər.
Lakin kredit ödənişi 500 manata çatdıqda ailənin gəlirinin yarısı borca yönəlir. Bu zaman kirayə, kommunal xidmətlər, ərzaq və digər zəruri xərclər üçün kifayət qədər vəsait qalmır. Belə vəziyyətdə ailə yeni kredit götürərək əvvəlki krediti ödəməyə çalışır ki, bu da “borc spiralına” düşmək riskini artırır.
2000 manat maaş alanlar daha rahatdırmı?
İlk baxışdan 2000 manat gəlir yüksək görünür. Lakin ailə büdcəsi böyüdükcə xərclər də artır.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, belə gəlirə malik ailələr üçün aylıq kredit ödənişi 600 manata qədər olduqda maliyyə sabitliyi qorunur.
800-1000 manatlıq kredit yükü isə yalnız digər xərclər ciddi şəkildə planlaşdırıldığı halda idarə oluna bilər. Əks halda bu gəlir qrupu da problemli kredit riski ilə üz-üzə qala bilər.
Problem təkcə borcluların deyil
Vaxtı keçmiş kreditlərin artması bank sektoru üçün də əlavə risk yaradır.
Banklar problemli kreditlər üzrə daha çox ehtiyat ayırmalı olur. Bu isə gəlirliliyə təsir edir və nəticədə yeni kreditlərin şərtlərinin sərtləşməsinə, bəzi hallarda faizlərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Başqa sözlə, problemli kreditlərin artması yalnız borcluları deyil, bütün kredit bazarını təsirləndirən amildir.
Ailə büdcəsini necə qorumaq olar?
Maliyyə ekspertləri bir neçə sadə qaydanı tövsiyə edirlər:
Kredit ödənişləri aylıq gəlirin 30 faizini keçməsin;
Ən azı 3-6 aylıq xərcləri qarşılayacaq ehtiyat fondu yaradılsın;
İstehlak kreditləri yalnız zəruri hallarda götürülsün;
Kredit müqaviləsində sığorta, komissiya və digər əlavə ödənişlər diqqətlə öyrənilsin;
Birdən çox kredit götürməzdən əvvəl ümumi aylıq yük hesablanılsın.
719 milyon manatı ötən problemli kredit portfeli göstərir ki, Azərbaycanda kredit bazarı yeni mərhələyə daxil olur. Kreditlər hələ də iqtisadi fəallığın vacib hissəsidir. Lakin gəlirlə borc arasında balans pozulduqda kredit maliyyə alətindən problem mənbəyinə çevrilir.
Əgər problemli kreditlərin artım tempi yaxın aylarda da davam edərsə, həm bankların risk siyasətinin sərtləşməsi, həm də əhalinin kredit götürmək imkanlarının məhdudlaşması istisna olunmur. Bu səbəbdən ekspertlər hesab edirlər ki, hazırkı mərhələdə ən vacib məsələ kredit almaq deyil, kredit yükünü idarə edə bilməkdir.
Samir Abdulla
