2025-ci il avqustun 8-i Cənubi Qafqazın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qaldı. Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilən görüş yalnız üçtərəfli siyasi təmas deyildi. Bu görüş Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində uzun illər davam edən münaqişə mərhələsindən sonrakı reallığın beynəlxalq səviyyədə rəsmiləşdirilməsi baxımından mühüm hadisəyə çevrildi.
Bir il sonra əsas sual isə budur: Vaşinqtonda yaranan siyasi yenilik hansı nəticələri verdi və Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində nə dəyişdi?
Vaşinqtonun əsas nəticəsi nə idi?
2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsi haqqında sazişin razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin imzaladığı Birgə Bəyannamədə isə iki ölkənin keçmiş münaqişənin yaratdığı düşmənçilik səhifəsini bağlamaq və qarşılıqlı hörmət əsasında münasibətlər qurmaq niyyəti ifadə edildi. Sənəddə həmçinin revanş cəhdlərinin rədd edildiyi vurğulandı.
Bu, mahiyyət etibarilə, 2020-ci ildən sonra formalaşan hərbi-siyasi reallığın diplomatik mərhələyə keçirilməsi idi.
Azərbaycan üçün əsas məqam ondan ibarət idi ki, sülh prosesi artıq münaqişənin əvvəlki status-kvosu üzərindən deyil, yeni reallıq üzərindən qurulurdu.
Azərbaycanın 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra irəli sürdüyü mövqenin əsas xətti də məhz bundan ibarət idi: münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatıb, bundan sonra regionda yeni siyasi və təhlükəsizlik düzəni formalaşmalıdır.
Bu baxımdan Vaşinqton görüşü Bakının illər ərzində apardığı siyasətin uğurlu diplomatik nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycan sülh gündəliyini necə dəyişdi?
Azərbaycanın yanaşmasının mühüm xüsusiyyəti sülh prosesini yalnız atəşkəs və qarşılıqlı bəyanatlar çərçivəsində saxlamaması oldu.
Bakı sülh üçün konkret prinsiplər irəli sürdü: dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə hörmət etməsi, ərazi iddialarından imtina və münasibətlərin beynəlxalq hüquq əsasında qurulması.
Bu yanaşma son nəticədə sülh sazişinin mətninə də daxil edildi.
Başqa sözlə, Azərbaycanın əsas məqsədi yalnız müharibənin dayandırılması deyil, münaqişəni doğuran siyasi çərçivənin dəyişdirilməsi idi. Bu baxımdan 2025-ci ilin avqustunda saziş mətninin paraflanması prosesin məntiqi nəticəsi kimi görünür.
Ermənistan niyə sülh gündəliyinə gəldi?
Ermənistanın bugünkü mövqeyini anlamaq üçün son illərin siyasi xronologiyasına baxmaq kifayətdir.
2020-ci il müharibəsi regiondakı hərbi balansı köklü şəkildə dəyişdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə Qarabağdakı separatçı rejimin mövcudluğu faktiki olaraq sona çatdı, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi.
Bundan sonra Ermənistan üçün əvvəlki siyasi və hərbi status-kvonu qorumaq imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdı. Nəticədə İrəvan Azərbaycanın irəli sürdüyü yeni regional reallığı nəzərə almağa məcbur oldu. Bu mənada Azərbaycanın sülh siyasətinin arxasında yalnız diplomatik danışıqlar deyil, həm də dəyişmiş hərbi-siyasi reallıq dayanırdı: Azərbaycan əvvəlcə öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, daha sonra isə həmin reallığı diplomatik sənədlərlə möhkəmləndirməyə başladı.
Bu, Bakının mövqeyinin əsas fərqləndirici xüsusiyyətidir: müharibədə əldə edilən nəticə sülh danışıqlarında siyasi kapitala çevrildi.
Vaşinqton yalnız Ermənistan məsələsi deyildi
2025-ci il avqust görüşünün digər mühüm nəticəsi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni mərhələnin başlaması oldu.
Vaşinqtonda Prezident İlham Əliyev və Donald Tramp Azərbaycanla ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün İşçi Qrupunun yaradılmasına dair Anlaşma Memorandumu imzaladılar. Eyni zamanda ABŞ tərəfi Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və regional bağlantılar kontekstində yenidən qiymətləndirməyə başladı.
Azərbaycan Prezidenti 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqton səfərini ABŞ-la münasibətlərdə “yeni səhifə”nin açılması kimi qiymətləndirmişdi. O, əvvəlki administrasiya dövründə ikitərəfli münasibətlərin Ermənistan-Azərbaycan məsələsindən asılı vəziyyətə düşdüyünü bildirmişdi.
Burada siyasi dəyişiklik aydın görünür.
Əvvəlki mərhələdə Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində əsas mübahisə mövzularından biri Qarabağ və digər məsələlər idisə, yeni mərhələdə gündəmin mərkəzinə strateji tərəfdaşlıq, enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik, investisiya və regional bağlantılar çıxmağa başladı.
Vaşinqtondan Bakıya: münasibətlər bir il ərzində daha da dərinləşdi
Vaşinqton görüşünün nəticələri yalnız 2025-ci ilin avqustu ilə məhdudlaşmadı.
2026-cı il fevralın 10-da Bakıda Azərbaycan ilə ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiya imzalandı. Sənədi Prezident İlham Əliyev və ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vens imzaladılar. Xartiyada iki ölkənin suverenlik, müstəqillik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığına qarşılıqlı dəstəyi təsdiqlənir. Sənəd enerji, nəqliyyat, Orta Dəhliz, TRIPP layihəsi, investisiya, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutur.
Bu, Vaşinqton görüşünün bir il ərzində ən konkret nəticələrindən biridir.
Yəni 8 avqust 2025-ci ildə elan edilən strateji əməkdaşlıq ideyası artıq 2026-cı ilin fevralında ayrıca sənədlə institusional çərçivə qazandı.
Sülhün iqtisadi dayağı olan TRİPP
Vaşinqton razılaşmasının digər mühüm istiqaməti regional kommunikasiyaların açılmasıdır. Birgə Bəyannaməyə əsasən, Ermənistan ABŞ və qarşılıqlı müəyyən ediləcək üçüncü tərəflərlə birlikdə “Trump Route for International Peace and Prosperity” – TRIPP layihəsi üzrə çərçivə yaratmaq niyyətini təsdiqləyib.
Azərbaycan üçün bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Naxçıvanla bağlantı məsələsindən ibarət deyil. TRIPP reallaşarsa, Azərbaycan Orta Dəhlizin mühüm seqmentlərindən birinə çevrilə və regionun Avropa ilə Asiya arasındakı nəqliyyat-logistika xəritəsində mövqeyini daha da gücləndirə bilər. ABŞ-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasında da TRIPP və Orta Dəhlizin enerji, nəqliyyat və rəqəmsal bağlantılarla birlikdə inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu isə sülh prosesinin yalnız siyasi deyil, iqtisadi məzmun daşıdığını göstərir.
Bir il sonra sülh nə qədər realdır?
Ən vacib məqam budur: Vaşinqtonda sazişin mətni paraflansa da, bu, hüquqi baxımdan sülh sazişinin bütün prosedurlarının başa çatması demək deyil.
2026-cı ilin mayında Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bəyan etmişdi ki, Vaşinqtondan sonrakı doqquz ay ərzində iki ölkə sülh şəraitində yaşayıb və yeni reallığın praktiki faydaları artıq görünür. Azərbaycan Ermənistan istiqamətində tranzit və ticarət məhdudiyyətlərinin bir qismini birtərəfli qaydada aradan qaldırıb, yük daşımaları üçün şərait yaradıb, həmçinin vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında qarşılıqlı təmaslar baş verib.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp da 2026-cı ilin mayında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ünvanladığı məktubda Vaşinqton sammitindən sonra Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin canlandığını və Ermənistanla davamlı sülhün ABŞ tərəfindən dəstəkləndiyini bildirib. Deməli, bir il sonra artıq söhbət yalnız siyasi bəyanatlardan getmir. Ticarət, tranzit, sərhəd, regional bağlantı və ikitərəfli əməkdaşlıq kimi praktiki istiqamətlər meydana çıxıb.
Əsas dəyişiklik nədir?
Vaşinqtondan bir il sonra Cənubi Qafqazda ən böyük dəyişiklik, əslində, bir sənəddən daha böyükdür.
Dəyişən regional siyasi məntiqdir.
Əvvəllər Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin əsas sualı “münaqişə necə həll olunacaq?” idisə, indi əsas sual “sülh necə möhkəmləndiriləcək və regionda yeni əməkdaşlıq sistemi necə qurulacaq?” sualına çevrilir.
Bu dəyişiklik Azərbaycanın 2020-ci ildən sonra həyata keçirdiyi siyasətin nəticəsidir. Azərbaycan əvvəlcə hərbi yolla ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, daha sonra Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması üçün sülh gündəliyini irəli sürdü. Vaşinqton görüşü isə həmin gündəliyin ABŞ səviyyəsində siyasi dəstək qazanmasının mühüm mərhələsinə çevrildi.
Bu səbəbdən 8 avqust 2025-ci il yalnız diplomatik təqvimdəki bir tarix deyil.
Bu tarix Cənubi Qafqazda münaqişə məntiqindən əməkdaşlıq məntiqinə keçidin başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Bir il sonra əsas nəticə də budur: Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində hərbi qarşıdurmanın yerini sülh gündəliyi, Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində isə əvvəlki gərginliklərin yerini strateji tərəfdaşlıq formatı tutmağa başlayıb.
İndi qarşıda duran əsas məsələ bu siyasi nəticələrin hüquqi və iqtisadi baxımdan tam möhkəmləndirilməsidir. Çünki sülhün həqiqi gücü yalnız sənədlərdə deyil, sərhədlərdə, nəqliyyat yollarında, ticarətdə, insanların gündəlik həyatında və region dövlətlərinin bir-birinə münasibətində görünəcək.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
