Qafqazda nəsillər boyu əsas geosiyasi sual “Qafqazı kim idarə edir?” olub. Lakin hazırda daha mühüm bir sual ortaya çıxıb: Qafqaz üzərindən əlaqəni kim təmin edəcək?
Azpost.info bildirir ki, “Qafqazda yeni Böyük Oyun” sərlövhəli məqalədə The Express Tribune regionda dəyişən geosiyasi mənzərəni təhlil edir.
Müəllifin fikrincə, getdikcə çoxqütblü xarakter alan dünyada Qafqaz eyni zamanda sərhəd regionu, dəhliz və kəsişmə nöqtəsi kimi üç fərqli rol qazanır.
Artıq regiona yalnız böyük dövlətlər deyil, orta və kiçik ölkələr də ciddi geosiyasi və geoiqtisadi maraq göstərirlər.
Məqalədə qeyd olunur ki, Qafqaz müəyyən mənada Yaxın Şərqə bənzəməyə başlayır. Burada da müxtəlif güclərin maraqları toqquşur, həll olunmamış ərazi problemləri, rəqabət aparan nəqliyyat dəhlizləri, xarici müdaxilələr və dəyişən ittifaqlar mövcuddur.
Əsas məsələ isə bundan ibarətdir: Qafqaz bu rəqabətli maraqları ticarət və iqtisadi uğura çevirə biləcəkmi, yoxsa region geosiyasi qarşıdurmaların yeni meydanına çevriləcək?
Qafqazda üç əsas dəhliz
Məqaləyə görə, region uğrunda rəqabətin əsas istiqamətlərindən biri nəqliyyat dəhlizləridir. Hazırda üç marşrut xüsusilə diqqət çəkir.
Birinci – Orta Dəhlizdir.
Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu kimi tanınan Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa ilə birləşdirir.
Bu marşrut Rusiyadan keçən ənənəvi nəqliyyat yollarına alternativ yaradır və Asiya ilə Avropa bazarları arasında mühüm bağlantıya çevrilir.
İkinci – TRIPP təşəbbüsüdür.
ABŞ-ın dəstəklədiyi bu layihə Ermənistanın cənubundan keçən nəqliyyat infrastrukturunun inkişafını nəzərdə tutur. Məqsəd Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla, daha sonra Türkiyə və Avropa ilə əlaqələndirməkdir.
Üçüncü – Fars körfəzi–Qara dəniz dəhlizidir.
İranın təşəbbüsü olan bu marşrut Fars körfəzini Ermənistan və Gürcüstan üzərindən Avropa və Qara dənizlə birləşdirməyi nəzərdə tutur.
Məqalənin müəllifinə görə, bu üç rəqabət aparan dəhliz Qafqazın geosiyasi və geoiqtisadi xəritəsini dəyişə bilər.
Azərbaycan niyə bu oyunun mərkəzindədir?
Bu marşrutların ikisinin – Orta Dəhlizin və TRIPP-in Azərbaycanın nəqliyyat bağlantıları ilə birbaşa əlaqəsi var.
Orta Dəhliz Azərbaycanı Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə isə Avropa ilə birləşdirir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın Naxçıvanla quru bağlantısının yaradılması regionun nəqliyyat xəritəsində yeni imkanlar yarada bilər.
Bu səbəbdən Qafqaz uğrunda rəqabətin yalnız hərbi və siyasi deyil, həm də nəqliyyat və logistika savaşı olduğu görünür.
ABŞ, Çin, Rusiya, Türkiyə və İran nə istəyir?
Məqalədə ABŞ-ın regiona marağının əsas səbəblərindən biri enerji və nəqliyyat marşrutları ilə yanaşı, Rusiyanın təsirini azaltmaq və İranın strateji imkanlarını məhdudlaşdırmaq kimi qiymətləndirilir.
Türkiyə isə Azərbaycanla münasibətlərinin daha da yaxınlaşması fonunda regionun ən təsirli dövlətlərindən birinə çevrilib.
İran Ermənistanla əlaqələrindən təcrid olunmasına səbəb ola biləcək istənilən təşəbbüsə ehtiyatla yanaşır. Tehran xüsusilə onun regional təsirini və ticarət imkanlarını azalda biləcək nəqliyyat dəhlizlərini diqqətlə izləyir.
Çinin regiona marağı isə əsasən iqtisadi xarakter daşıyır. Pekin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində dəmir yolları, avtomobil yolları və Avrasiya ticarətinə diqqət yetirir.
Rusiya isə Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərini dərinləşdirməyə, Ermənistanla əlaqələri saxlamağa və Şimali Qafqazdakı strateji mövqeyini qorumağa çalışır.
Rusiyanın Qafqazdakı rolu dəyişir
Məqalədə Rusiyanın gələcək rolu regionun ən mühüm məsələlərindən biri kimi göstərilir. Müəllif hesab edir ki, Rusiyanın Qafqazın yeganə təhlükəsizlik təminatçısı kimi imkanları əvvəlki dövrlə müqayisədə azalıb.
Gürcüstandakı Abxaziya və Cənubi Osetiya məsələləri də Rusiyanın Ermənistanla dəmir yolu əlaqəsinin bərpasına mane olan amillərdən biri kimi qeyd edilir. Abxaziya üzərindən dəmir yolu əlaqəsi 1990-cı illərin əvvəllərindən bağlıdır. Gürcüstan-Abxaziya münaqişəsinin həll olunmaması Rusiya–Abxaziya–Gürcüstan–Ermənistan dəmir yolu marşrutunun bərpası qarşısında siyasi maneə olaraq qalır.
Qafqaz yeni seçim qarşısındadır
Məqalənin əsas nəticəsi budur ki, Qafqaz artıq tarixdəki ənənəvi “bufer zona” rolundan çıxaraq rəqabətli enerji və nəqliyyat qovşağına çevrilir.
Regionun qarşısında üç yol görünür: böyük dövlətlərin qarşı-qarşıya gəldiyi sərhəd məkanı olaraq qalmaq, onların keçməyə çalışdığı dəhlizə çevrilmək və ya müxtəlif maraqların ticarət, investisiya və qarşılıqlı iqtisadi asılılığa çevrildiyi kəsişmə nöqtəsi olmaq.
Başqa sözlə, Qafqazda yeni “Böyük Oyun” artıq yalnız “kim hökmranlıq edəcək?” sualı ətrafında getmir. Əsas sual getdikcə “kim Qafqazdan keçən yolları və əlaqələri idarə edəcək?” sualına çevrilir.
