Azərbaycanda əhalinin yaş strukturu sürətlə dəyişir. Doğum sayının azalması və yaşlı insanların sayının artması ölkənin qarşıdakı illərdə üzləşə biləcəyi əsas sosial-iqtisadi problemlərdən birini gündəmə gətirir.
İqtisadçı Natiq Cəfərli Azərbaycanda demoqrafik vəziyyətlə bağlı açıqlamasında diqqətçəkən rəqəmlər açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, 2000-ci ildə hər 1000 nəfər 15–64 yaşlı əhaliyə 83 nəfər 65 yaş və yuxarı yaşda insan düşürdüsə, 2026-cı ilin əvvəlində bu göstərici 152 nəfərə çatıb.
Başqa sözlə, 26 il ərzində əmək qabiliyyətli yaş qrupuna düşən yaşlı insanların sayı təxminən iki dəfə artıb.
2000-ci ildən bəri nə dəyişib?
Natiq Cəfərli qeyd edir ki, proses xüsusilə son illərdə sürətlənib.
2000-ci ildə hər 1000 nəfər 15–64 yaşlı əhaliyə 83 nəfər 65+ yaşlı düşürdü.
2020-ci ildə bu rəqəm 104 nəfər olub.
Sonrakı illərdə isə göstərici belə dəyişib:
2023 – 122 nəfər
2024 – 131 nəfər
2025 – 142 nəfər
2026 – 152 nəfər
Beləliklə, cəmi üç il ərzində – 2023-cü ildən 2026-cı ilə qədər – bu göstərici 122-dən 152-yə yüksəlib.
Bu isə yaşlı əhalinin əmək qabiliyyətli yaş qrupuna nisbətinin əvvəlki dövrlə müqayisədə daha sürətlə artdığını göstərir.
Yaşlı əhalinin sayı 1 milyonu keçib
Natiq Cəfərlinin açıqlamasında digər mühüm göstərici 65 və yuxarı yaşda olan insanların mütləq sayıdır.
Onun məlumatına görə, 2000-ci ildə Azərbaycanda 65+ yaşlı əhalinin sayı 419,5 min nəfər olub. 2026-cı ilin əvvəlində isə bu rəqəm 1 milyon 86,4 min nəfərə yüksəlib.
Yəni 26 il ərzində yaşlı əhalinin sayı təxminən 2,6 dəfə artıb.
Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi məlumatları da bu rəqəmi təsdiqləyir. 2026-cı ilin əvvəlinə 65–69 yaş qrupunda 496,8 min, 70 və yuxarı yaş qrupunda isə 589,6 min nəfər olub. Bu iki yaş qrupunun cəmi təxminən 1 milyon 86,4 min nəfərdir.
Deməli, Cəfərlinin təqdim etdiyi 1 milyon 86,4 min nəfərlik göstərici rəsmi statistikanın rəqəmləri ilə üst-üstə düşür.
Əhalinin ümumi strukturunda da dəyişiklik görünür
Dövlət Statistika Komitəsinin “Azərbaycan rəqəmlərdə – 2026” nəşrində 2024–2026-cı illər üzrə yaş qruplarının dinamikası da maraqlı mənzərə yaradır. 2024-cü ilin əvvəlində 65 yaşdan yuxarı əhali 930,3 min nəfər təşkil etdiyi halda, 2025-ci ildə bu rəqəm 1 milyon 12,3 minə, 2026-cı ildə isə 1 milyon 86,4 minə yüksəlib.
Eyni zamanda 0–4 yaşlı uşaqların sayı 2024-cü ildə 608,8 min olduğu halda, 2026-cı ilin əvvəlində 539,1 minə düşüb. 5–9 yaş qrupunda da 709 min nəfərdən 661,7 minə, 10–14 yaş qrupunda isə 843,2 mindən 809,2 minə enmə qeydə alınıb.
Bu rəqəmlər iki paralel prosesi göstərir: uşaqların sayında azalma, yaşlıların sayında isə artım.
İşçi əhali artır, amma yaşlıların payı da böyüyür
Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin əvvəlində əmək qabiliyyətli yaşda olan əhalinin sayı 7 milyon 135,2 min nəfər olub və ümumi əhalinin 69,5 faizini təşkil edib. Əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı əhalinin sayı isə 1 milyon 117,2 min nəfərə çatıb və ümumi əhalinin 10,9 faizini təşkil edib.
Burada bir metodoloji məqamı da nəzərə almaq lazımdır: Dövlət Statistika Komitəsi “əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı” göstəricisini kişilər və qadınlar üçün qüvvədə olan pensiya yaşlarına uyğun hesablayır. 65+ göstəricisi isə ayrıca yaş qrupu kimi hesablanır. Buna görə bu iki rəqəmi eyniləşdirmək düzgün deyil.
Əsas təhlükə nədir?
Demoqrafik qocalma təkcə əhalinin yaşının artması demək deyil. Bu proses sosial təminat, səhiyyə, əmək bazarı və pensiya sistemi üçün uzunmüddətli nəticələr yaradır. Yaşlı əhalinin sayı artdıqca pensiya ödənişlərinə, tibbi xidmətlərə, uzunmüddətli qulluğa və sosial xidmətlərə tələbat da yüksələ bilər.
Eyni zamanda doğumun azalması gələcəkdə əmək bazarına daxil olacaq insanların sayının azalması riskini yaradır.
Bu baxımdan hökumətin azı 20–25 illik proqnozlar qurması təklifi demoqrafik göstəricilərin uzunmüddətli xarakteri baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki bu gün doğulan uşağın əmək bazarına daxil olması üçün təxminən iki onillik vaxt tələb olunur. Başqa sözlə, demoqrafik siyasətdə bu gün verilən qərarın nəticəsi sabah deyil, illər sonra görünür.
Doğum göstəriciləri də siqnal verir
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları son illərdə doğum sayında azalma olduğunu göstərir. Rəsmi statistikaya əsasən, 2023-cü ildə Azərbaycanda 112 620, 2024-cü ildə 102 310, 2025-ci ildə isə 95 875 doğum qeydə alınıb.
Beləliklə, iki il ərzində doğulan uşaqların sayı təxminən 16,7 min nəfər azalıb.
Bu dinamika yaşlı əhalinin artımı ilə birlikdə götürüldükdə problemin mahiyyəti daha aydın görünür: bir tərəfdən yaşlıların sayı artır, digər tərəfdən gələcək əmək bazarını formalaşdıracaq yeni nəsillərin sayı azalır.
“Demoqrafik böhran” demək olarmı?
Hazırkı rəqəmlərə əsasən vəziyyəti dərhal “demoqrafik böhran” adlandırmaq ehtiyat tələb edir. Azərbaycan əhalisi hələ də artır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı il martın 1-də ölkə əhalisinin sayı 10 milyon 266 627 nəfər olub.
Lakin əhalinin ümumi sayının artması yaş strukturunda yaranan problemi aradan qaldırmır. Əsas məsələ əhalinin neçə nəfər olması deyil, hansı yaş qruplarından ibarət olmasıdır. Əgər uşaqların və gənclərin sayı azalır, yaşlıların sayı isə artırsa, əhalinin ümumi sayı artsa belə, gələcəkdə pensiya, səhiyyə və əmək bazarı üzərində təzyiq yüksələ bilər.
Qarşıdakı illər üçün əsas suallar
Bu mənzərə Azərbaycanda demoqrafik siyasətin qarşısında bir neçə mühüm sual qoyur:
Pensiya sisteminin maliyyə yükü necə dəyişəcək?
Yaşlı əhali üçün səhiyyə xidmətlərinə tələbat nə qədər artacaq?
Əmək bazarında gənc işçi qüvvəsinin azalmasının qarşısı necə alınacaq?
Doğum səviyyəsinin aşağı düşməsinə hansı sosial və iqtisadi amillər təsir edir?
Ailə və uşaq siyasətində hansı yeni mexanizmlərə ehtiyac yaranacaq?
Bu sualların cavabları yalnız bugünkü statistikaya deyil, növbəti 10–25 il üçün hazırlanacaq demoqrafik proqnozlara əsaslanmalıdır. Demoqrafik problemlər bir gündə yaranmır, amma onların həlli üçün də bir neçə ay kifayət etmir.
Azərbaycanın əhalisi hələ artmaqda davam etsə də, yaş strukturu sürətlə dəyişir. Rəsmi statistikanın göstərdiyi 1 milyon 86,4 min nəfərlik 65+ əhali, uşaqların sayındakı azalma və doğumların 100 mindən aşağı düşməsi bu dəyişimin artıq gələcəyin deyil, bugünün məsələsi olduğunu göstərir.
Samir Abdulla
