Azərbaycanda ərzaq qiymətlərinin artması ailələrin gündəlik xərclərini artırır, maaş və pensiyaların alıcılıq qabiliyyətinə təsir göstərir. Sentyabrda ərzaq, alkoqollu içkilər və tütün məhsulları üzrə illik qiymət artımının 7,2 faizə çatması ailə büdcəsinə yenidən diqqət yetirməyi zəruri edir. Bəs bu artım bir ayda və bir ildə ailənin cibindən nə qədər əlavə pul çıxması deməkdir?
Ərzaq bahalaşması ailəyə nə qədər başa gəlir?
İnflyasiya iqtisadi xəbərlərdə faizlə ifadə olunsa da, onun təsiri insanların gündəlik alış-verişində hiss olunur. Ailə hər həftə çörək, süd, yumurta, ət, tərəvəz və digər zəruri məhsulları alır. Bu məhsulların qiymətindəki artım isə ayın sonunda ümumi xərclərin yüksəlməsinə səbəb olur.
Sentyabr üzrə illik inflyasiyanın 5,7 faiz, ərzaq, alkoqollu içkilər və tütün məhsulları üzrə qiymət artımının isə 7,2 faiz olması göstərir ki, bu məhsul qrupunda bahalaşma ümumi inflyasiyadan daha yüksək olub. Burada vacib məqam odur ki, 7,2 faizlik artım hər bir ərzağın eyni dərəcədə bahalaşması demək deyil. Bəzi məhsulların qiyməti daha çox arta, digərlərinin qiyməti isə sabit qala və ya ucuzlaşa bilər. Konkret ailənin xərclərinə təsir onun hansı məhsulları nə qədər alması ilə bağlıdır.
Ailənin ərzağa aylıq xərci 500 manatdırsa və həmin səbətdəki məhsulların qiyməti orta hesabla 7,2 faiz artıbsa, eyni alış-veriş üçün ayda təxminən 36 manat, ildə isə 432 manat əlavə xərc yaranar. Aylıq ərzaq xərci 700 manat olan ailə üçün bu fərq ayda 50,4 manat, ildə 604,8 manat təşkil edər.
Bu rəqəmlər rəsmi ailə xərcləri statistikası deyil, qiymət artımının təsirini göstərən şərti hesablamalardır. Onlar qiymətlərin eyni səviyyədə artdığı və ailənin alış-veriş səbətinin dəyişmədiyi fərziyyəsinə əsaslanır.
Qiymətlər niyə artır?
Ərzaq qiymətlərinin bahalaşmasının tək bir səbəbi yoxdur. Məhsulun istehsalından istehlakçıya çatdırılmasına qədər bütün mərhələlərdə xərclərin dəyişməsi son qiymətə təsir edə bilər. Əsas amillər arasında istehsal xərcləri, yanacaq və daşınma qiymətləri, qablaşdırma, saxlama, elektrik enerjisi, əməkhaqqı və mövsümi təklif dəyişiklikləri var. Məhsul idxal olunursa, dünya bazarındakı qiymətlər və valyuta məzənnəsi də əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, tərəvəzin mövsümdənkənar dövrdə istixanada yetişdirilməsi daha çox enerji və istehsal xərci tələb edə bilər. Digər tərəfdən, yerli məhsulun bazara bol daxil olması bəzi dövrlərdə qiymətlərin aşağı düşməsinə şərait yaradır.
Ət, süd məhsulları və yumurta kimi ərzaqlarda isə yem, elektrik enerjisi, soyuducu anbarlar və logistika xərcləri istehsalçının maya dəyərinə təsir edən amillər sırasındadır. Lakin konkret məhsul üzrə bahalaşmanın səbəbini müəyyən etmək üçün ayrıca qiymət və istehsal məlumatları araşdırılmalıdır.
Eyni səbət, fərqli qiymət
Ailə büdcəsinə təsiri anlamağın ən sadə yollarından biri eyni ərzaq səbətini müxtəlif mağaza və bazarlarda müqayisə etməkdir. Bunun üçün yalnız bir məhsulun qiymətinə deyil, ümumi alış-verişin yekun məbləğinə baxmaq lazımdır. Məsələn, ailə həftə ərzində ət, toyuq, yumurta, süd, çörək, düyü, kartof, soğan, pomidor və alma alırsa, bu məhsulların hər biri üzrə qiyməti qeyd edə bilər. Eyni miqdarda məhsulun bir neçə satış nöqtəsində qiymətini müqayisə etmək ailəyə daha sərfəli seçim etməyə kömək edər.
Burada diqqət edilməli məqam məhsulların keyfiyyətinin, çəkisinin və mənşəyinin eyni olmasıdır. Bir mağazada daha ucuz görünən məhsulun qablaşdırma çəkisi azdırsa, qiymət fərqi aldadıcı ola bilər.
Ailə xərcləri necə azalda bilər?
Qiymət artımını ailə özü dayandıra bilməz. Ancaq alış-verişin daha planlı təşkili ümumi xərclərin nəzarətdən çıxmasının qarşısını qismən ala bilər. Birinci addım həftəlik menyu və alış-veriş siyahısı hazırlamaqdır. Bu, ehtiyac olmayan məhsulların alınmasını və ərzağın xarab olaraq atılmasını azalda bilər.
İkinci addım mövsümi məhsullara üstünlük vermək və eyni məhsulun qiymətini bir neçə yerdə yoxlamaqdır. Üçüncü addım isə ailənin daha çox istifadə etdiyi məhsulların aylıq xərcini ayrıca izləməkdir. Beləliklə, hansı ərzağın büdcədə daha böyük pay tutduğu aydın görünər.
Ət və digər zülal mənbələrinin, tərəvəz və meyvələrin qidalanmadakı rolunu nəzərə alaraq, qənaət naminə menyunu birtərəfli şəkildə dəyişmək düzgün yanaşma deyil. Məqsəd zəruri qidaları azaltmaq yox, eyni büdcə ilə daha səmərəli alış-veriş etməkdir.
Əsas məsələ qiymət deyil, alıcılıq qabiliyyətidir
Ərzaq qiymətlərinin artması bütün ailələrə eyni dərəcədə təsir etmir. Gəlirinin böyük hissəsini qidaya xərcləyən aztəminatlı ailələr qiymət dəyişikliklərini daha kəskin hiss edə bilərlər. Çünki mənzil, kommunal xidmətlər, nəqliyyat, dərman və digər zəruri xərclər üçün ayrılan vəsaiti azaltmaq həmişə mümkün olmur.
Bu səbəbdən inflyasiyanı qiymətləndirərkən yalnız ümumi göstəriciyə baxmaq kifayət deyil. Ərzaq qiymətlərinin dinamikası, əməkhaqqı və pensiyaların artımı, ailələrin gəlirləri və istehlak səbətinin tərkibi birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Ərzaq qiymətlərindəki dəyişikliklərin ailə büdcəsinə real təsirini müəyyənləşdirmək üçün rəsmi inflyasiya rəqəmləri ilə yanaşı, bazarlarda və mağazalarda eyni məhsulların qiymətlərinin mütəmadi müqayisəsi də vacibdir. Çünki inflyasiyanın ailə üçün mənası statistik cədvəldə deyil, ayın sonunda cibində qalan pulda görünür.
Samir Abdulla
