ABŞ-də istehlak qiymətlərinin artım tempi yenidən sürətlənib. Sentyabrda illik inflyasiya 3,7 faizə çatıb. Avqustda bu göstərici 3,4 faiz təşkil edirdi. Qiymət artımının sürətlənməsi ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) faiz siyasəti, dolların məzənnəsi və dünya maliyyə bazarlarının gələcək istiqaməti ilə bağlı müzakirələri gücləndirib.
ABŞ Əmək Statistikası Bürosunun məlumatına görə, istehlak qiymətləri sentyabrda əvvəlki ayla müqayisədə 0,6 faiz artıb. Avqustda aylıq artım 0,4 faiz olmuşdu. İnflyasiyanın yüksəlməsində əsas amillərdən biri enerji daşıyıcılarının, xüsusilə benzinin bahalaşmasıdır.
Benzin bahalaşması inflyasiyanı sürətləndirib
Sentyabrda ABŞ-də benzinin qiyməti aylıq müqayisədə 9,1 faiz, illik müqayisədə isə 34,2 faiz artıb. Enerji qiymətlərindəki yüksəliş ümumi inflyasiyanın sürətlənməsinə ciddi təsir göstərib. Ərzaq qiymətləri isə ay ərzində, ümumilikdə, dəyişməyib.
Enerji xərclərinin artması təkcə avtomobil sahiblərinin büdcəsinə təsir etmir. Yanacaq bahalaşdıqda daşınma, logistika və istehsal xərcləri də yüksələ bilər. Bu isə müəyyən müddətdən sonra digər mal və xidmətlərin qiymətlərinə təsir göstərir.
Digər tərəfdən, ərzaq və enerji qiymətlərini nəzərə almayan baza inflyasiyası da yüksəlib. Sentyabrda bu göstərici illik ifadədə 2,6 faiz təşkil edib. Avqustda 2,4 faiz idi. Bu, qiymət təzyiqlərinin yalnız yanacaqla məhdudlaşmadığını göstərən amillərdən biridir.
FED faizləri artıra bilərmi?
İnflyasiyanın yüksəlməsi ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin qarşısında çətin seçim yaradır. FED-in əsas vəzifələrindən biri qiymət sabitliyini qorumaqdır. Bunun üçün qurum faiz dərəcələrini artırmaqla iqtisadi fəallığı və kreditləşməni zəiflətməyə çalışa bilər.
Faizlərin yüksək saxlanılması kreditlərin bahalaşmasına, istehlakın və investisiyaların zəifləməsinə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, inflyasiya nəzarətdən çıxarsa, qiymət artımını cilovlamaq daha çətinləşə bilər.
Reuters-in oktyabrın 14-də yaydığı təhlilə görə, sentyabr inflyasiyasının gözləniləndən yüksək olması FED-in dekabr iclasında faiz artımı ehtimalı ilə bağlı bazar gözləntilərini gücləndirib. Bununla belə, faiz qərarı hələ əvvəlcədən müəyyən edilməyib.
FED-in qərarı yalnız inflyasiyadan asılı olmayacaq. Əmək bazarının vəziyyəti, iqtisadi artım, istehlak tələbi və gələcək aylarda qiymətlərin necə dəyişəcəyi də nəzərə alınacaq.
Dollar bahalaşa bilərmi?
ABŞ-də faizlərin digər ölkələrlə müqayisədə yüksək qalması dollar aktivlərini investorlar üçün daha cəlbedici edə bilər. Bu halda dollara tələbin artması və onun digər valyutalara qarşı möhkəmlənməsi mümkündür.
Lakin inflyasiyanın yüksəlməsi dolların mütləq bahalaşacağı demək deyil. Valyuta bazarlarında FED-in qərarları ilə yanaşı, digər ölkələrin mərkəzi banklarının siyasəti, iqtisadi artım göstəriciləri və geosiyasi risklər də rol oynayır.
İnvestorlar FED-in faizləri artıracağını gözləyirsə, bu gözlənti qərar qəbul edilməzdən əvvəl də dolların məzənnəsinə təsir göstərə bilər. Əksinə, qiymət artımının müvəqqəti olduğu qənaəti güclənərsə, bazar reaksiyası fərqli ola bilər.
Dünya iqtisadiyyatı üçün hansı risklər var?
Dolların möhkəmlənməsi və ABŞ-də faizlərin yüksək qalması inkişaf etməkdə olan ölkələrin maliyyə bazarlarına təsir göstərə bilər. Dollarla borclanan dövlətlər və şirkətlər üçün borcun xidmət xərcləri arta, investorlar isə daha yüksək gəlir əldə etmək üçün vəsaitlərini ABŞ aktivlərinə yönəldə bilərlər.
İnflyasiyanın enerji qiymətləri ilə əlaqəli olması ayrıca risk yaradır. Yaxın Şərqdəki gərginlik və neft tədarükü ilə bağlı problemlər davam edərsə, enerji xərcləri dünya iqtisadiyyatında qiymət təzyiqlərini gücləndirə bilər. Bu, mərkəzi bankların faizləri azaltmasını çətinləşdirə və iqtisadi artıma mane ola bilər.
Belə şəraitdə investorlar üçün əsas sual inflyasiyanın müvəqqəti yüksəliş, yoxsa daha uzunmüddətli qiymət artımı mərhələsinin başlanğıcı olmasıdır.
Azərbaycana təsiri nə ola bilər?
ABŞ-də inflyasiyanın artması və FED-in mümkün faiz qərarları Azərbaycan üçün də dolayı əhəmiyyət daşıyır. Dolların dünya bazarındakı mövqeyi, neft qiymətləri və beynəlxalq maliyyə şərtləri ölkənin iqtisadi mühitinə təsir edən amillər sırasındadır.
Azərbaycan manatının məzənnəsi dollarla bağlı olduğuna görə, dolların digər dünya valyutalarına qarşı bahalaşması avtomatik olaraq manatın dollara qarşı ucuzlaşması demək deyil. Bu iki məsələni bir-birindən ayırmaq vacibdir.
ABŞ-də faizlərin yüksək qalması beynəlxalq maliyyələşməni bahalaşdıra, qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi isə enerji tələbinə və neft bazarına təsir göstərə bilər. Neftin qiymətindəki dəyişikliklər Azərbaycanın ixrac gəlirləri və dövlət büdcəsinin gəlirləri baxımından əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, ABŞ inflyasiyasının 3,7 faizə yüksəlməsi Azərbaycanda ərzaq və digər istehlak mallarının qiymətlərinin eyni nisbətdə artacağı anlamına gəlmir. Yerli qiymətlərə idxal xərcləri, istehsal, logistika, daxili tələb və digər amillər təsir göstərir.
Qarşıdakı aylarda nəyə diqqət edilməlidir?
ABŞ-də inflyasiyanın gələcək istiqamətini qiymətləndirmək üçün üç əsas göstərici izlənməlidir: enerji qiymətləri, baza inflyasiyası və FED-in faiz qərarları.
Əgər enerji qiymətləri sabitləşər və baza inflyasiyası zəifləyərsə, qiymət artımının müvəqqəti olması ehtimalı güclənə bilər. Əksinə, inflyasiya digər mal və xidmətlərə də yayılarsa, FED-in sərt pul siyasətini daha uzun müddət davam etdirməsi gündəmə gələ bilər.
Beləliklə, ABŞ-də inflyasiyanın 3,7 faizə yüksəlməsi yalnız amerikalı istehlakçıların xərcləri ilə bağlı məsələ deyil. Bu göstərici dolların məzənnəsi, beynəlxalq kreditləşmə, investorların qərarları və enerji bazarları vasitəsilə dünya iqtisadiyyatına təsir göstərə bilər. Azərbaycan üçün də əsas məsələ bu dəyişikliklərin neft gəlirlərinə, xarici ticarətə və daxili qiymətlərə mümkün təsirini izləməkdir.
Samir Abdulla
