1978-ci ilin sentyabrında SSRİ rəhbəri Leonid Brejnevin Azərbaycana səfəri təkcə Sovet İttifaqında deyil, Vaşinqtonda da diqqətlə izlənilib.
ABŞ Dövlət Departamentinin sonradan məxfiliyi götürülmüş sənədlərində Brejnevin Bakıdakı çıxışları, səhhəti, davranışı və xüsusilə Əfqanıstanla bağlı mesajları ayrıca təhlil olunub. Sənədlər göstərir ki, ABŞ tərəfi Brejnevin Bakıda söylədiyi fikirləri yalnız diplomatik bəyanat kimi deyil, Moskvanın gələcək siyasətinə dair mümkün siqnallar kimi qiymətləndirib.
Brejnevin Bakı səfəri Vaşinqtonun diqqətində
SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Leonid Brejnev 1978-ci il sentyabrın 22-24-də Azərbaycanda səfərdə olub.
Səfər zamanı Brejnev sovet Azərbaycanının dövlət təltifinə layiq görülməsi ilə bağlı Bakıya gəlib və respublikaya növbəti Lenin ordenini təqdim edib. O, Bakıda Lenin sarayında geniş nitq söyləyib.
Həmin səfərin əsas məqamları ABŞ tərəfindən də izlənilib. ABŞ Dövlət Departamentinin Prezident Cimmi Karterə təqdim etdiyi məxfi materiallarda Brejnevin Bakıdakı fəaliyyəti və çıxışları barədə müxtəlif qeydlər yer alıb.
Sənədlərdə yalnız siyasi mesajlar deyil, Sovet liderinin fiziki vəziyyəti və televiziyada necə göründüyü də qiymətləndirilib.
ABŞ Brejnevin səhhətini də izləyib
1978-ci il sentyabrın 22-də hazırlanmış məxfi teleqramlardan birində Brejnevin Bakıdakı görüntüləri təhlil edilir.
ABŞ tərəfi sovet televiziyasından yayımlanan kadrlara əsasən Brejnevin fiziki vəziyyətini qiymətləndirib. Sənəddə onun Krımdakı istirahətdən sonra ilk görüntülərinin izlənildiyi qeyd olunur.
Başqa bir hissədə isə Brejnevin Lenin ordeninin təqdim olunması mərasimindəki çıxışı təhlil edilir. ABŞ müşahidəçiləri onun əvvəlki görüntülərlə müqayisədə daha yorğun və enerjisiz təsir bağışladığını bildiriblər.
Teleqramda Brejnevin 55 dəqiqəlik çıxışına da xüsusi diqqət yetirilib.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ müşahidəçiləri onun beynəlxalq məsələlərdən danışarkən daha aydın və yaxşı təsir bağışladığını qeyd ediblər.
Sənəddə televiziya görüntüləri və səs yazılarının redaktə edilib-edilmədiyi də araşdırılıb. ABŞ tərəfi həmin görüntülərdə hər hansı montaj əlaməti müşahidə etmədiyini bildirib.
Heydər Əliyev Brejnevi müşayiət edib
Məxfi sənədlərdə Azərbaycanın o dövrdəki rəhbəri Heydər Əliyevin də adı xüsusi çəkilir.
ABŞ Dövlət Departamentinin materiallarında Brejnevin səfər zamanı demək olar ki, hər yerdə Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Heydər Əliyevlə birlikdə olduğu vurğulanır.
Digər kadrlarda isə Konstantin Çernenkonun Brejnevin yanında göründüyü qeyd edilir.
Bu detal Azərbaycanın o dövrdə Sovet rəhbərliyi üçün siyasi əhəmiyyətini və Brejnevin Bakı səfərinin yüksək səviyyədə təşkil edildiyini göstərən məqamlardan biri kimi diqqət çəkir.
Ən maraqlı məqam: Əfqanıstan
ABŞ Dövlət Departamentinin Brejnevin Bakı çıxışına dair təhlilində ən diqqətçəkən məsələlərdən biri Əfqanıstan olub.
Brejnev çıxışında Əfqanıstanla bağlı məsələyə toxunub. ABŞ tərəfi bunu xüsusi əhəmiyyətli mesaj kimi qiymətləndirib.
Sənəddə Brejnevin Əfqanıstanla bağlı çıxışının Sovet İttifaqının bu ölkəyə “qeyri-adi yüksək marağını” göstərdiyi qeyd olunur.
ABŞ analitikləri hesab edirdilər ki, Moskva Əfqanıstanda baş verən 1978-ci il “Aprel inqilabı”ndan sonra Sovet İttifaqının proseslərdə rolunun artması ilə bağlı müşahidəçilərin suallarını qabaqlamağa çalışa bilər.
Burada tarixi baxımdan mühüm bir məqam var.
Brejnevin Bakıdakı çıxışından cəmi bir neçə ay sonra Əfqanıstandakı vəziyyət daha da kəskinləşdi. SSRİ 1979-cu ilin dekabrında Əfqanıstana hərbi müdaxilə etdi.
Yəni ABŞ-ın 1978-ci ildə Bakıda səsləndirilən Əfqanıstan mesajlarına verdiyi diqqət sonrakı hadisələr fonunda xüsusilə maraqlı görünür.
“Əfqan-sovet münasibətləri daha da yaxşılaşacaq”
ABŞ-ın məxfi təhlilində Brejnevin Əfqanıstanla bağlı başqa bir fikrinə də diqqət çəkilir.
Sənəddə sovet liderinin “əfqan-sovet münasibətləri möhkəmdir və gələcəkdə daha da yaxşılaşacaq” məzmununda fikirlərinin üçüncü tərəflərin bu ölkədəki maraqlarına Moskvanın münasibəti baxımından əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunur.
ABŞ analitikləri Brejnevin “müstəqil” və bloklara qoşulmayan Əfqanıstan ideyasına toxunmasını da ayrıca qiymətləndiriblər.
Onların qənaətinə görə, Moskva Əfqanıstanda öz təsirini qorumaq və bu istiqamətdə daha sərt addımlar atmaq üçün əlverişli şəraitin yarandığını düşünə bilərdi.
Sonrakı hadisələr bu təhlilə əlavə tarixi məna verir: 1979-cu ilin sonunda Sovet ordusu Əfqanıstana daxil oldu və müharibə 1989-cu ilə qədər davam etdi.
Bakı çıxışında ABŞ-la münasibətlər də diqqətdə olub
Brejnevin nitqinin digər mühüm hissəsi ABŞ-SSRİ münasibətləri ilə bağlı olub.
ABŞ Dövlət Departamentinin təhlilində qeyd edilir ki, Sovet rəhbərliyi üçün Vaşinqtonla münasibətlər əsas diqqət mərkəzində qalmaqda davam edirdi.
Bu da 1970-ci illərin sonlarında ABŞ və SSRİ arasında davam edən soyuq müharibənin Bakıdakı siyasi çıxışlara qədər təsir etdiyini göstərir.
Beləliklə, 1978-ci ilin sentyabrında Bakıda baş verənlərə Vaşinqton sadəcə protokol səfəri kimi baxmayıb. Brejnevin çıxışı, davranışı, səhhəti və xüsusilə Əfqanıstanla bağlı mesajları ABŞ tərəfindən ayrıca siyasi siqnallar kimi təhlil edilib.
1978-ci ilin Bakı səfəri bu gün niyə maraqlıdır?
Bu sənədlərin ən maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, onlar 1979-cu ildə baş verəcək Sovet-Əfqanıstan müharibəsindən əvvəl Moskvanın Əfqanıstana münasibətinin Vaşinqton tərəfindən necə izlənildiyini göstərir.
Bakı həmin dövrdə yalnız SSRİ-nin neft və sənaye mərkəzlərindən biri deyildi. Azərbaycan paytaxtı sovet rəhbərliyinin mühüm siyasi tribunalarından biri kimi də çıxış edirdi.
Brejnevin 1978-ci ildə Bakıdan verdiyi mesajların ABŞ Dövlət Departamentinin məxfi sənədlərində ayrıca təhlil olunması isə Azərbaycanın həmin dövrdəki geosiyasi əhəmiyyətinə dair daha bir maraqlı arxiv izi ortaya qoyur.
X.SƏFƏROĞLU
Azpost.info
