Azərbaycan Mərkəzi Bankının ev təsərrüfatlarının istehlak, yığım, borc yükü və kredit ödənişləri ilə bağlı sorğu aparması ailələrin maliyyə davranışına diqqəti artırır.
Əslində bu sorğunun arxasında sadə, amma hər ailə üçün vacib suallar dayanır: Azərbaycanlı ailə qazandığı pulun nə qədərini xərcləyir, nə qədərini saxlayır və niyə bəzən bank hesabındansa evdə pul saxlamağa üstünlük verir?
Ailənin gəliri artdıqca onun maliyyə davranışı da dəyişir. Gündəlik ehtiyacların ödənilməsi, gözlənilməz xərcə hazır olmaq, ev və avtomobil almaq, uşaqların təhsili, təmir, sağlamlıq və gələcək üçün ehtiyat yaratmaq ailələrin pul qərarlarına təsir edən əsas amillərdəndir.
Ailə niyə pul yığır?
Pul yığımının ən sadə səbəbi “pis gün üçün ehtiyat” yaratmaqdır. Ailə gələcəkdə gəlirin azalması, işsiz qalmaq, xəstəlik, təmir və digər gözlənilməz xərclərlə üzləşə biləcəyini nəzərə alaraq müəyyən məbləği xərcləməməyə çalışır. İkinci mühüm səbəb konkret məqsəddir. Məsələn, ailə avtomobil, mənzil və ya məişət texnikası almaq, evdə təmir aparmaq, övladının təhsil haqqını ödəmək və ya toy xərclərinə hazırlaşmaq üçün aylarla pul toplaya bilər.
Burada bir fərq də var: yığım həmişə investisiya demək deyil. Ailə pulunu sadəcə toxunulmaz saxlayırsa, onun məqsədi gəlir qazanmaq yox, ehtiyat yaratmaqdır.
Pul niyə evdə saxlanılır?
Azərbaycan ailələrinin maliyyə davranışında nağd pula üstünlük də ayrıca diqqət çəkən məsələdir. Evdə pul saxlamağın səbəblərindən biri onun istənilən vaxt əlçatan olmasıdır. Ailə bank tətbiqindən istifadə etmədən, hesab açmadan və hər hansı əməliyyat həyata keçirmədən puluna dərhal çata bilir. Digər tərəfdən, bəzi insanlar bank hesabında pul saxlamaq əvəzinə nağd vəsaitə daha çox güvənə bilər. Burada maliyyə savadlılığı, bank xidmətlərindən istifadə vərdişi və şəxsi təcrübə də rol oynayır. Amma evdə saxlanılan pulun bir çatışmazlığı var: o, adətən gəlir gətirmir. Üstəlik, nağd vəsait inflyasiya nəticəsində zaman keçdikcə əvvəlki alıcılıq qabiliyyətini itirə bilər.
Bəs bankda saxlamaq nə verir?
Bank hesabı və ya əmanət ailəyə pulunu daha sistemli şəkildə idarə etmək imkanı verə bilər. Əmanət faiz gəliri gətirə, hesabdakı vəsait isə gündəlik maliyyə əməliyyatlarında istifadə oluna bilər. Lakin burada da ailənin məqsədi vacibdir. Əgər həmin pul sabah və ya bir neçə gün sonra lazım olacaqsa, uzunmüddətli əmanət uyğun seçim olmaya bilər. Başqa sözlə, “bank, yoxsa ev?” sualının tək cavabı yoxdur. Ailənin ehtiyat fondunun bir hissəsinin asan əlçatan olması, digər hissəsinin isə məqsədə uyğun maliyyə alətində saxlanması daha sistemli yanaşma ola bilər.
Azərbaycan ailəsi pulu ən çox nəyə xərcləyir?
Ailə büdcəsinin əsas hissəsini adətən gündəlik və zəruri xərclər təşkil edir. Ərzaq, kommunal ödənişlər, nəqliyyat, kirayə və ya kredit ödənişləri, uşaqların ehtiyacları və digər məcburi ödənişlər gəlirin böyük hissəsini tuta bilər. Bundan sonra daha çevik xərclər gəlir: geyim, restoran və əyləncə, elektronika, səyahət, ev əşyaları və digər alışlar. Ailənin gəliri məhdud olduqda isə gözlənilməz xərc yığım planını poza bilər. Məsələn, avtomobilin təmiri və ya məişət texnikasının sıradan çıxması üçün ayrılmış pul başqa məqsədə yönələ bilər.
Kredit niyə yığımın qarşısına keçir?
Ailənin maliyyə davranışını anlamaq üçün yalnız “nə qədər pul yığılır?” sualına baxmaq kifayət deyil. “Nə qədər borc var?” sualı da vacibdir. Bəzi ailələr əvvəlcə pul yığmaq əvəzinə böyük alışını kredit hesabına həyata keçirir. Telefon, avtomobil, məişət texnikası, təmir və digər xərclər üçün kredit götürülməsi gələcək gəlirin bir hissəsinin əvvəlcədən xərclənməsi deməkdir. Bu zaman ailənin aylıq gəlirinin müəyyən hissəsi artıq gələcəkdə ödənilməli borca bağlanır. Kredit ödənişi yüksəldikcə yığım üçün qalan məbləğ azalır. Buna görə ailənin real maliyyə vəziyyətini yalnız bank hesabındakı pulla ölçmək düzgün deyil. Aktivlər qədər borclar da ailə büdcəsinin göstəricisidir.
Ən sağlam maliyyə davranışı hansıdır?
Maliyyə mütəxəssislərinin əsas tövsiyələrindən biri gəlirin hamısını xərcləməmək və mümkün olduqda ehtiyat fondu yaratmaqdır. Məsələn, ailə hər ay gəlirinin müəyyən hissəsini əvvəlcədən “toxunulmaz pul” kimi ayıra bilər. Məbləğ kiçik olsa belə, davamlı yığım zamanla maliyyə təhlükəsizliyi yaradır.
Əsas məsələ isə yığımın konkret məqsədinin olmasıdır: gündəlik xərclər – ehtiyat fondu – böyük alış – uzunmüddətli məqsəd. Belə bölgü ailəyə həm bugünkü ehtiyaclarını ödəməyə, həm də gələcəkdə yaranacaq xərclərə hazır olmağa imkan verir.
Mərkəzi Bankın sorğusu nəyi göstərə bilər?
Ev təsərrüfatlarının istehlak, yığım, borclanma və kredit ödənişləri ilə bağlı sorğu ailələrin iqtisadi gözləntilərini daha yaxşı anlamağa imkan verə bilər. Əgər ailələr gəlirlərinin artacağına inanırsa, istehlaka daha çox pul ayıra bilərlər. Əksinə, gələcəklə bağlı narahatlıq artırsa, böyük alışları təxirə salıb daha çox pul yığmağa çalışa bilərlər. Bu baxımdan ailənin pul davranışı yalnız şəxsi məsələ deyil. Milyonlarla ailənin verdiyi maliyyə qərarları ümumi iqtisadi aktivliyə də təsir edir.
İnsanlar daha çox xərclədikdə ticarət və xidmət sektorunda tələb artır. Daha çox yığım etdikdə isə istehlak zəifləyə, lakin maliyyə ehtiyatları arta bilər. Məhz buna görə Mərkəzi Bankın sorğusu sadəcə “ailələr nə qədər pul saxlayır?” sualına cavab axtarmır. Daha böyük sual budur: Azərbaycan ailəsi gələcəyinə nə qədər güvənir və qazandığı pulu bu gün xərcləməyə, yoxsa sabah üçün saxlamağa üstünlük verir?
Ailələrin pul davranışındakı dəyişiklik isə ölkədə gəlirlər, qiymətlər, kredit yükü və iqtisadi gözləntilərin necə qəbul edildiyini göstərən mühüm göstəricilərdən birinə çevrilə bilər.
Samir Abdulla
