Dünya neft bazarı ABŞ-İran qarşıdurmasının yaratdığı geosiyasi risklərlə tədarükün bərpası arasında olduqca həssas mərhələyə daxil olub. “Brent” markalı neftin qiyməti 100 dollara yaxınlaşdığı halda, bazarda əsas sual yalnız qiymətin nə qədər yüksələcəyi deyil, bu bahalaşmanın nə qədər davam edəcəyi ilə bağlıdır.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) oktyabrın 6-da 2026 və 2027-ci illər üzrə neft qiyməti proqnozlarını yenidən artırıb. Qurum “Brent”in 2026-cı ildə orta hesabla 98 dollar, ilin son rübündə isə təxminən 105 dollar olacağını gözləyir. 2027-ci il üçün orta proqnoz isə 84 dollar/barel səviyyəsindədir.
Bu rəqəmlər neft bazarında problemin artıq yalnız xam neft hasilatı ilə bağlı olmadığını göstərir. Logistika, tanker daşımaları, emal gücləri və dizel qıtlığı da qiymətlərin formalaşmasında əsas amillərə çevrilib.
İranın neft ixracı kəskin azalıb
Münaqişənin ən ciddi nəticələrindən biri İranın neft ixracının faktiki olaraq dayanmasıdır. Reuters-in məlumatına görə, sentyabrda İran istisna olmaqla Körfəz ölkələrinin neft ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin 81 faizindən çoxuna bərpa olunub. Eyni zamanda İranın ixracı ABŞ blokadası səbəbindən sıfıra yaxınlaşıb.
Bu fərq bazar üçün olduqca vacibdir. Çünki İranın itirdiyi həcmin hamısı bazardan çıxsa da, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Küveyt, İraq, Qətər, Oman və Bəhreyn alternativ marşrutlardan istifadə etməklə ixracın bir hissəsini bərpa edə bilirlər.
Beləliklə, bazarda tam neft böhranının qarşısını alan əsas amillərdən biri digər Körfəz istehsalçılarının çevikliyi olub.
Neft niyə hələ də 100 dollara yaxındır?
İlk baxışda sual yaranır: əgər Körfəz ölkələri ixracın böyük hissəsini bərpa edirsə, neft niyə ucuzlaşmır?
Cavabın bir hissəsi logistikada gizlənir.
Hörmüz boğazından keçidlər əvvəlki kimi sabit deyil. Tankerlərin marşrutları dəyişir, sığorta və daşınma xərcləri yüksəlir. Nəticədə bazara neft çatsa belə, onu əvvəlki qədər asan və ucuz şəkildə alıcıya çatdırmaq mümkün olmur.
Reuters bazardakı hazırkı vəziyyəti belə xarakterizə edir: problem tədricən sırf xam neft çatışmazlığından daha çox logistika və emal məhsulları probleminə çevrilir.
Bu xüsusilə dizel bazarında hiss olunur. Qlobal emal güclərinin məhdudlaşması yanacaq bazarında əlavə təzyiq yaradır.
G7-nin ehtiyat nefti bazarı sakitləşdirə bilərmi?
Qiymət artımını məhdudlaşdırmaq üçün G7 ölkələri və digər tərəfdaşlar strateji ehtiyatlardan ümumilikdə 100 milyon barel xam neft və neft məhsulunun bazara çıxarılmasını nəzərdə tutan tədbirlər hazırlayıblar.
Bu addım bazara əlavə fiziki neft verməklə qısamüddətli təzyiqi azalda bilər. Lakin ehtiyatların istifadəsi problemin özünü həll etmir.
Çünki strateji ehtiyatlar məhdud resursdur. Əgər əsas problem – Hörmüz boğazında təhlükəsizlik, regional hasilatın azalması və emal güclərinin itirilməsi – aradan qalxmasa, ehtiyatlardan çıxarılan neft yalnız vaxt qazandıracaq.
2027-ci ildə qiymət düşə bilərmi?
Burada bazarın proqnozları iki fərqli istiqamət göstərir.
EIA-nın 6 oktyabr tarixli yeni proqnozuna əsasən, “Brent” 2026-cı ildə orta hesabla 98 dollar olacaq. 2026-cı ilin son rübündə qiymətin 105 dollara çatacağı gözlənilir. Lakin 2027-ci ildə orta qiymətin 84 dollara enəcəyi proqnozlaşdırılır.
Bunun əsas səbəbi Körfəz ölkələrində hasilatın və ixracın tədricən bərpasıdır. EIA hesab edir ki, 2026-cı ilin IV rübündə gündəlik 4,5 milyon barel həcmində bağlanmış hasilatın bir hissəsi 2027-ci ilin I rübündə bərpa olunacaq və bağlanmış hasilatın həcmi 2,7 milyon barelə qədər azalacaq.
Yəni bazarın əsas gözləntisi belədir: 2026 – yüksək qiymətlər və kəskin volatillik – 2027 – tədricən normallaşma və qiymətlərin aşağı düşməsi.
Lakin bu ssenarinin reallaşması münaqişənin gedişindən birbaşa asılıdır.
Əsas risk: Hörmüz və təhlükəsizlik
Neft bazarının taleyini müəyyən edən əsas amillərdən biri Hörmüz boğazında vəziyyət olaraq qalır.
Bu marşrutdan dünya neft ticarətinin əhəmiyyətli hissəsi keçir. Buna görə boğazda uzunmüddətli təhlükəsizlik problemi yaranarsa, alternativ marşrutların imkanları bazardakı bütün itkiləri kompensasiya etməyə bilər.
Hazırda isə Körfəz ölkələrinin ixracı əvvəlki səviyyəyə doğru sürətlə bərpa olunur. Reuters-in məlumatına görə, sentyabrda İran istisna olmaqla regionun xam neft, kondensat və digər enerji məhsullarının ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin 81 faizindən çoxuna çatıb.
Bu, qiymətlərin daha da sürətlə qalxmasının qarşısını alan mühüm faktordur.
Azərbaycan üçün əsas məsələ nədir?
Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün yüksək neft qiyməti ilk növbədə ixrac gəlirləri baxımından müsbət amil yaradır. Lakin neftin bahalaşmasının avtomatik olaraq bütün iqtisadi göstəricilərə eyni dərəcədə müsbət təsir göstərəcəyi düşünülməməlidir. Çünki yüksək enerji qiymətləri eyni zamanda dünya üzrə inflyasiya təzyiqini, yanacaq və daşınma xərclərini artırır. Bu isə ərzaq, logistika və digər idxal məhsullarının qiymətlərinə təsir göstərə bilər.
Azərbaycan üçün daha mühüm məsələ neftin bir neçə həftə 100 dollardan yuxarı qalması deyil, yüksək qiymətlərin uzunmüddətli dövrə çevrilib-çevrilməməsidir.
Əgər qarşıdurma uzanarsa və Hörmüzdə problemlər davam edərsə, neft bazarında “geosiyasi risk əlavəsi” uzun müddət qala bilər. Əksinə, diplomatik həll və enerji axınlarının tam bərpası baş verərsə, bazarın 2027-ci ildə daha aşağı qiymətlərə qayıtması ehtimalı güclənəcək.
Hazırkı mənzərə isə bir şeyi göstərir: neft bazarında əsas risk artıq yalnız “neft varmı?” sualı deyil. Əsas sual neftin hansı marşrutla, hansı xərc və təhlükəsizlik şərtləri ilə dünya bazarına çatdırılmasıdır.
Samir Abdulla
