Azərbaycan iqtisadiyyatının 2026-cı ilin ilk yeddi ayına dair göstəriciləri bir-birindən fərqli tendensiyaları ortaya qoyur. Əhalinin nominal gəlirləri 9,8%, orta aylıq əməkhaqqı 7%, pərakəndə ticarət dövriyyəsi isə 3,8% artıb. Eyni zamanda, ölkənin ÜDM artımı cəmi 1,4% təşkil edib.
Bunun fonunda strateji valyuta ehtiyatlarının 12,2% artması və xarici dövlət borcunun 7,5% azalması maliyyə dayanıqlığının qorunduğunu göstərir. Rəqəmlər Azərbaycanın maliyyə imkanlarının genişləndiyini, lakin real iqtisadi aktivliyin daha zəif templə irəlilədiyini göstərir.
Maaşlar artır, amma iqtisadi artım daha yavaş gedir
2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda muzdla çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqı 1 174,4 manat olub. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7% artım deməkdir.
İlk baxışdan bu, müsbət göstəricidir. Lakin əməkhaqqının artımını iqtisadiyyatın ümumi dinamikasından ayrı qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Çünki eyni dövrdə ölkədə iqtisadi artım daha aşağı templə baş verib.
Yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda 76,8 milyard manatlıq ÜDM istehsal olunub və iqtisadiyyat illik ifadədə cəmi 1,4% böyüyüb.
Burada diqqətçəkən fərq yaranır: maaşlar 7% artır, iqtisadiyyat isə 1,4% böyüyür.
Bu, əməkhaqqının artımının təkcə iqtisadi istehsalın genişlənməsi ilə izah edilmədiyini göstərir. Əməkhaqqı artımlarında dövlət sektorunda maaş dəyişiklikləri, minimum əməkhaqqı və sosial ödənişlər, əmək bazarındakı struktur dəyişiklikləri və digər amillər də rol oynaya bilər.
Bununla belə, nominal əməkhaqqının 7% artması avtomatik olaraq insanların real gəlirlərinin də 7% artması demək deyil. Bunun üçün inflyasiya göstəricisini də nəzərə almaq lazımdır.
Əhalinin gəlirləri daha sürətlə artır
Yanvar-iyul aylarında Azərbaycan əhalisinin nominal gəlirləri 55 milyard 631,8 milyon manata çatıb. İllik müqayisədə artım 9,8% təşkil edib.
Bu göstərici əməkhaqqındakı 7%-lik artımdan daha yüksəkdir.
Deməli, əhalinin ümumi gəlirlərində əməkhaqqından başqa digər gəlir mənbələrinin də təsiri var. Əhalinin gəlirlərinin artması istehlak üçün daha böyük maliyyə imkanları yaradır.
Lakin burada da mühüm sual ortaya çıxır: gəlirlərin artımı istehlaka nə qədər çevrilir?
Pərakəndə ticarətin göstəricisi bu suala müəyyən cavab verir.
İstehlak artır, amma gəlirlər qədər sürətlə yox
2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında pərakəndə ticarət dövriyyəsi 38 milyard 358,5 milyon manat təşkil edib. İllik artım isə 3,8% olub.
Bu rəqəm əhalinin nominal gəlirlərinin 9,8%-lik artımından xeyli aşağıdır.
Buradan maraqlı iqtisadi nəticə çıxır: əhalinin gəlirləri artır, amma həmin artımın hamısı əlavə istehlaka çevrilmir.
Bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Əhali gəlirlərinin bir hissəsini yığa, borclarını bağlaya və ya daşınmaz əmlak, maliyyə alətləri və digər istiqamətlərə yönəldə bilər. Digər tərəfdən, qiymətlərin artması da real istehlak həcminin nominal göstəricidən daha zəif olmasına səbəb ola bilər.
Bu səbəbdən 9,8%-lik nominal gəlir artımını əhalinin rifahının eyni səviyyədə yüksəlməsi kimi qəbul etmək olmaz.
İqtisadi artımın əsas problemi: neft-qaz sektoru
ÜDM strukturunda ən mühüm məqam neft-qaz və qeyri-neft-qaz sektorlarının fərqli dinamikasıdır.
Son bir ildə neft-qaz ÜDM-i 0,6% azalıb, qeyri-neft-qaz ÜDM-i 2,2% artıb.
Bu rəqəmlər iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından müəyyən müsbət istiqamət göstərir. Qeyri-neft sektorunun artması iqtisadiyyatın enerji gəlirlərindən asılılığının tədricən azaldılması baxımından vacibdir.
Lakin 2,2%-lik qeyri-neft-qaz artımı da yüksək temp hesab edilmir.
Başqa sözlə, Azərbaycanın iqtisadiyyatında hazırda əsas problem maliyyə çatışmazlığı deyil, iqtisadi aktivliyin daha sürətli genişləndirilməsi məsələsidir.
Azərbaycanın maliyyə mövqeyi isə kifayət qədər güclüdür
İqtisadi artımın zəif olmasına baxmayaraq, ölkənin xarici maliyyə mövqeyində ciddi mənfi tendensiya görünmür.
2026-cı il avqustun 1-nə Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 86 milyard 814,9 milyon dollar təşkil edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12,2% artım deməkdir. Eyni zamanda Azərbaycanın xarici dövlət borcu 4 milyard 590,8 milyon dollar olub və bir il ərzində 7,5% azalıb.
Beləliklə, ölkənin maliyyə göstəricilərində iki müsbət tendensiya paralel gedir:
valyuta ehtiyatları artır, xarici dövlət borcu azalır.
Bu, makroiqtisadi sabitlik və xarici şoklara qarşı maliyyə imkanları baxımından mühüm üstünlükdür.
Əsas məsələ artıq pulun hara yönəlməsidir
Bu göstəricilərin ümumi mənzərəsi Azərbaycanda maraqlı bir iqtisadi paradoks yaradır.
Bir tərəfdən 86,8 milyard dollarlıq strateji valyuta ehtiyatı, azalan xarici borc, artan əhali gəlirləri və yüksələn əməkhaqqı var. Digər tərəfdən ÜDM artımı cəmi 1,4%, qeyri-neft-qaz sektorunun artımı 2,2%, pərakəndə ticarətin artımı isə 3,8%-dir.
Yəni, ölkənin maliyyə imkanları ilə real iqtisadi dinamika arasında müəyyən fərq yaranır.
Bu mərhələdə əsas məsələ maliyyə resurslarının sadəcə qorunması deyil, onların daha çox investisiyaya, yeni istehsala, məhsuldarlığın artmasına və yüksək əlavə dəyər yaradan sahələrə çevrilməsidir.
Əgər əhalinin gəlirləri artır, lakin iqtisadiyyat daha zəif templə böyüyürsə, uzunmüddətli perspektivdə dayanıqlı gəlir artımı üçün yeni iqtisadi imkanların yaradılması vacib olur.
2026-cı ilin ilk yeddi ayının statistikası Azərbaycan iqtisadiyyatının maliyyə baxımından güclü, lakin artım tempi baxımından ehtiyatlı mərhələdə olduğunu göstərir.
Əhalinin nominal gəlirlərinin 9,8%, əməkhaqqının 7% artması sosial baxımdan müsbət göstəricidir. Strateji ehtiyatların 12,2% artması və xarici borcun 7,5% azalması isə ölkənin maliyyə dayanıqlığını gücləndirir.
Lakin 1,4%-lik ÜDM artımı iqtisadi aktivliyin daha ciddi sürətlənməyə ehtiyacı olduğunu göstərir. Qarşıdakı dövrdə əsas çağırış maliyyə sabitliyini qorumaqla yanaşı, bu resursları daha yüksək iqtisadi artıma, investisiyaya və qeyri-neft sektorunda yeni əlavə dəyərə çevirmək olacaq.
Samir Abdulla
