11-22 noyabr 2024-cü il tarixlərində Bakıda BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının (UNFCCC, COP29) Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyası keçiriləcək.
Azərbaycan təkcə Cənubi Qafqaz regionunda deyil, bütün postsovet məkanında qlobal iqlim sammitinə ev sahibliyi edən ilk ölkə olacaq. İki həftə ərzində Azərbaycan paytaxtı qlobal istiləşmənin yaratdığı aktual problemləri müzakirə etmək üçün dövlət və hökumət başçılarını, müxtəlif beynəlxalq institutların, biznes, vətəndaş cəmiyyəti və media nümayəndələrini bir araya gətirəcək.
Qlobal iqlim dəyişikliyi müasir bəşəriyyəti getdikcə daha çox narahat edən ən aktual problemlərdən biridir. Bu problemin amillərindən biri də antropogen amil və ya insanın iqtisadi fəaliyyətinin təsiridir. Sonuncuya qalıq yanacaqların yandırılması, meşələrin qırılması və heyvandarlığın genişləndirilməsi daxildir. Bu tədbirlər nəticəsində atmosferdə istixana qazlarının, ilk növbədə karbon qazının konsentrasiyası artır. Bu da istixana effektinin artmasına və temperaturun artmasına səbəb olur.
BMT-nin məlumatına görə, 1980-ci illərdən bəri hər onillik əvvəlkindən daha isti olub.2011-2020-ci illəri əhatə edən onillik tarixdə ən isti dövr idi. Artan temperatur hava şəraitini dəyişir və təbiətin normal tarazlığını pozur. Son illərdə dünyanın müxtəlif yerlərində tufan, qasırğa, sel və daşqınlar, sürüşmə, quraqlıq, meşə yanğınları və s. kimi hadisələrin necə tez-tez baş verdiyini müşahidə etmək olar.
Temperaturun yüksəlməsi insanların sağlamlığı və sosial rifahı üçün böyük təhlükə yaradır, ətraf mühitə ciddi mənfi təsir göstərir, çoxlu sayda heyvan və bitki növlərini məhv olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qoyur.
Təbii ki, qlobal istiləşmənin mənfi nəticələrinin yaratdığı problemlər Azərbaycandan da yan keçmir. Bunları ən çox ölkənin kənd təsərrüfatı sektoru hiss edir. Son illərdə iqlim dəyişikliyi nəticəsində su ehtiyatlarının azalması səbəbindən kənd təsərrüfatı torpaqlarının suvarılması problemi ilə üzləşib.
Dünya Resursları İnstitutunun araşdırmasına görə, Azərbaycan 2040-cı ildə ciddi quraqlıqla üzləşə biləcək ölkələr arasında 18-ci yerdədir.
Eləcə də region üçün daha bir ciddi problem Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi və səhraların yaranmasıdır.
Tədqiqatçıların müşahidələrinə görə, 1990-cı illərdən başlayaraq Xəzər dənizində suyun səviyyəsi hər il bir neçə santimetr aşağı düşür. Alman və Hollandiya alimlərinin hesablamalarına görə, 2100-cü ilə qədər Xəzərdə suyun səviyyəsi indikindən 9-18 metr aşağı olacaq. Bundan əlavə, Xəzər dənizi hövzəsinin sahəsi 23-34% azalacaq. Bu, regionun ekologiyasında, iqtisadiyyatında və siyasi sabitliyində bir sıra problemlər yaradacaq.
İqlim problemi ayrı-ayrı dövlətlərin milli sərhədlərini çoxdan aşıb və karbon izinin mənfi təsirini azaltmaq üçün bütün səviyyələrdə beynəlxalq ictimaiyyətdən sıx əməkdaşlıq və koordinasiyalı qərar qəbul etməyi tələb edir. İqlim təhlükəsinin planetar miqyasını dərk edən dünya birliyi uzun illərdir ki, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün birgə həll yolları axtarmağa çalışır.
Ekoloji problemlərinin müzakirəsi üçün ən böyük və ən mühüm platforma BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflərinin illik Konfransıdır. Onun keçirilməsi təşəbbüsü 1992-ci ildə BMT-nin İqlim Katibliyi yaradıldığı zaman ortaya çıxıb. Bu sənəddə iştirakçılar “insan fəaliyyətinin iqlim sisteminə təhlükəli müdaxiləsinin qarşısını almaq üçün atmosferdə istixana qazlarının konsentrasiyasını sabitləşdirməyə” razılaşıblar. Bu günə qədər 197 ölkə konvensiyanı imzalayıb.
Sammitin tarixində mühüm mərhələ 2015-ci ilin dekabrında Fransanın paytaxtında keçirilən COP21-də 196 ölkə tərəfindən iqlimə qarşı neytral dünyaya keçidin başlanğıcını qoyan Paris Sazişinin qəbul edilməsi oldu. Paris Sazişi iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə ümumi məqsədə nail olmaq və qlobal istiləşmənin təsirlərinə uyğunlaşmaq üçün birgə işləmək üçün ölkələri bir araya gətirən ilk hüquqi qüvvəyə malik sənəddir.
Paris Sazişinin əsas məqsədi qlobal istixana qazı emissiyalarını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq və bu əsrdə qlobal temperaturun artımını 2 dərəcə Selsi ilə məhdudlaşdırmaq, eyni zamanda bu artımı 1,5 dərəcəyə qədər məhdudlaşdırmaq üçün vasitələr tapmaqdır.
Azərbaycan iqlim dəyişikliyinin azaldılması üzrə beynəlxalq səylərə töhfə verməyə hazırdır. Ölkə regional ekoloji layihələrdə fəal iştirak edir və karbon qazı emissiyalarının azaldılmasına yönəlmiş müxtəlif beynəlxalq müqavilələrin iştirakçısıdır. Azərbaycan uzun illərdir ki, ekoloji problemlərə diqqət yetirilir. Belə ki, hələ 1997-ci ildə bu problemin aktuallığını və əhəmiyyətini nəzərə alaraq Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyev İqlim Dəyişiklikləri üzrə Dövlət Komissiyasını yaratmışdı.
Hazırkı mərhələdə Bakının iqlim gündəliyi “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafın milli prioritetləri” strategiyasında öz əksini tapıb. Bu sənədin prioritetlərindən biri təmiz ətraf mühitə malik yaşıl inkişaf ölkəsi olmaqdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, 2024-cü il Azərbaycanda yaşıl dünya naminə Həmrəylik İli elan edilib.
İqlim mühafizəsi sahəsində beynəlxalq səylər çərçivəsində Azərbaycan Respublikası 1990-cı illə müqayisədə 2030-cu ilə qədər istixana qazlarının emissiyalarını 35%, 2050-ci ilə qədər isə 40% azaltmağı öhdəsinə götürüb.
İqlim dəyişikliyinin nəticələrinə qarşı mübarizə məqsədilə Bakıda ətraf mühitin yaxşılaşdırılması, meşələrin və yaşıllıqların ərazisinin bərpası və artırılması, enerji səmərəliliyi, o cümlədən iqtisadi işıqlandırma və kommunal sektorun rəqəmsal idarə olunması üzrə pilot layihələrin həyata keçirilməsi üzrə tədbirlər həyata keçirilir.
BMT-nin məlumatına görə, qalıq yanacaqlar qlobal iqlim dəyişikliyinə ən böyük töhfə verir. Bu baxımdaniqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə prioritet tədbirlərindən biri ümumi elektrik enerjisi istehsalında bərpa olunan enerji mənbələrinin payının artırılmasıdır.
Azərbaycanda atmosferə atılan tullantıların təxminən 70%-i enerji sektorunun payına düşür. Bu baxımdan bərpa olunan enerjinin inkişafına böyük diqqət yetirilir. Ölkə ümumi potensialı təxminən 200 GVt olan zəngin bərpa olunan enerji resurslarına malikdir. İlkin hesablamalara görə, təkcə Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunun potensialı 157 QVt qiymətləndirilir ki, bu da respublikanın bütün elektrik stansiyalarının ümumi gücündən 20 dəfə çoxdur.
Onilliklər ərzində Ermənistanın işğalı zamanı ekologiyasına ciddi ziyan dəymiş, bərpa edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının işğaldan azad edilmiş ərazilərdə böyük enerji istehsal potensialı mövcuddur. Planlara görə, 2050-ci ilə qədər bu ərazilər xalis sıfır emissiya zonasına çevrilməlidir.
Son bir neçə ildə Azərbaycanın yaşıl enerji sektoru gələcəyə doğru böyük addımlar atıb. Beləliklə, 2022-ci ilin birinci rübündə bərpa olunan enerji sahəsində lider olan aparıcı beynəlxalq şirkətlərin iştirakı ilə ilk pilot bərpa olunan enerji layihələrinin təməli qoyulub.
2023-cü ilin payızında Xəzər regionunda və MDB məkanında ən iri, quraşdırılmış gücü 230 MVt olan Qaradağ Günəş Elektrik Stansiyası istifadəyə verilib. O, ildə 500 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal etmək gücündədir və bunun sayəsində ölkədə karbon qazı emissiyası ildə 200 min ton azalacaq. Layihənin investisiya dəyəri 262 milyon dollar təşkil edib. Stansiya tamamilə xarici sərmayə hesabına inşa edilib. Onun tikintisini BƏƏ-dən olan Masdar şirkəti həyata keçirib.
Hazırda Bakıətrafı qəsəbələrdə Səudiyyə Ərəbistanının ACWA Power şirkəti tərəfindən həyata keçirilən gücü 240 MVt olan Xızı-Abşeron külək elektrik stansiyasının tikintisi davam etdirilir. Layihənin dəyəri 300 milyon dollardır. Elektrik stansiyasının istismara verilməsi 2025-ci ilə planlaşdırılır. Burada ildə 1 milyard kilovat-saat elektrik enerjisi istehsalı gözlənilir ki, bu da 300 minə yaxın ev təsərrüfatını elektrik enerjisi ilə təmin edəcək.
İyunun əvvəlində Azərbaycanda üç yeni “yaşıl” layihənin icrasına başlanılıb: gücü 445 MVt olan Biləsuvarsoy günəş elektrik stansiyası, 315 MVt gücündə Neftçala günəş elektrik stansiyası və 240 MVt gücündə Abşeron-Qaradağ külək enerjisi stansiyası. Ümumi investisiya dəyəri 1 milyard dollara yaxın olan bu layihələrin icrasını adıçəkilən “Masdar” şirkəti həyata keçirir. 2030-cu ilə qədər Azərbaycanda 10 GVt-a qədər təmiz enerji istehsal etməyi planlaşdırır.
Azərbaycanın yaşıl enerji bazarına Masdar və ACWA Power ilə yanaşı, digər ölkələrin, o cümlədən ABŞ, Çin, Türkiyə, Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa və Avstraliyanın aparıcı enerji şirkətləri də maraq göstərir. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin sözlərinə görə, Bakı artıq xarici investorlarla bərpa olunan enerji mənbələri əsasında 10 GVt-ın yaradılmasını nəzərdə tutan sazişlər və niyyət memorandumları imzalayıb.
Azərbaycan Britaniyanın BP və Türkiyənin Nobel Energy şirkətləri ilə birlikdə Şərqi Zəngəzurda daha iki günəş elektrik stansiyasının təməlini qoymağı planlaşdırır.
Xatırladaq ki, hazırda həyata keçirilən Azərbaycanın 2030-cu ilədək Sosial-İqtisadi İnkişaf üzrə Milli Strategiyasında alternativ enerji mənbələrinin ümumi istehsal gücündə payının 2025-ci ildə 17 faizdən 24 faizə, 2025-ci ildə isə 30 faizə çatdırılması nəzərdə tutulur.
2037-ci ilə qədər Azərbaycanın beynəlxalq enerji şirkətləri ilə birlikdə yaşıl elektrik enerjisi, hidrogen və yaşıl ammonyak istehsalı və ixracı üçün təxminən 19 QVt güc yarada biləcəyi gözlənilir.
Azərbaycanın COP29-a ev sahibliyi edən ölkə kimi seçilməsi böyük diplomatik uğur kimi qiymətləndirilir, eyni zamanda dünya ictimaiyyətinin respublikanın ekoloji gündəliyinə və iqlim problemlərinin həllinə verdiyi töhfəyə yüksək etimadının əlaməti kimi qiymətləndirilir.
Qeyd edək ki, Azərbaycan artıq beynəlxalq səviyyədə müxtəlif iri tədbirlərə və forumlara ev sahibliyi etməkdə çox dəyərli təcrübəyə malikdir.
Qeyd edək ki, bu ilin noyabr ayında. iki həftə ərzində Bakı 200-ə yaxın dövlətin nümayəndəsini toplayaraq dünyanın mərkəzinə çevriləcək. Sammit zamanı Azərbaycana 70-80 min xarici qonağın səfər edəcəyi gözlənilir.
COP29 proqramının əsas mövzularından biri ənənəvi olaraq BMT-nin iqlim sammitlərində müzakirə olunan qlobal istiləşmə ilə mübarizənin maliyyələşdirilməsi məsələləri olacaq. 2009-cu ildə Kopenhagendə qəbul edilmiş maliyyə hədəfinə yeni hesablamalar əsasında COP29-da yenidən baxılacağı gözlənilir.
Yada salaq ki, UNFCCC-nin 15-ci sessiyasında inkişaf etmiş ölkələr ümumi məqsəd – 2020-ci ilə qədər maliyyələşdirmənin ildə 100 milyard dollara çatmasını qəbul edərək, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün iqlim proqramlarını maliyyələşdirməyi öhdələrinə götürmüşdülər. Lakin rəsmi hesabatlar bu məqsədə nail olunmadığını göstərir.
Azərbaycan tam iqlim neytrallığına tədricən və daha uzunmüddətli keçidin tərəfdarıdır. Bakının bu yanaşması ölkə iqtisadiyyatı və enerji təhlükəsizliyi üçün ağrılı nəticələrin qarşısını almaq istəyi ilə izah olunur. Bu baxımdan, yaxın onilliklərdə Azərbaycan təkcə karbohidrogen hasilatını davam etdirmək deyil, həm də neft-qaz layihələrinə investisiyaları genişləndirmək niyyətindədir. Bu qərar daha çox Avropa ölkələrindən Azərbaycan neftinə və qazına olan tələbatın sürətlə artması ilə izah olunur ki, bu da ölkənin dövlət büdcəsinə sabit gəlir axınını təmin edir.
Qlobal iqlim sammitinin Azərbaycanda keçirilməsi bir sıra yerli problemlərin həllinə öz töhfəsini verir. Forum çərçivəsində Bakı bir sıra ölkələrin iştirakı ilə Asiya İnkişaf Bankı, Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı kimi beynəlxalq donorlarla “yaşıl” gündəm üzrə əməkdaşlığı gücləndirməyi planlaşdırır.
COP29 çərçivəsində SOCAR və “Azərkosmos”un “yaşıl” yolda əməkdaşlıq proqramlarını təqdim edəcəyi gözlənilir. Bundan əlavə, COP29 çərçivəsində özəl sektorun, vətəndaş cəmiyyətinin və investorların iqlim layihələrinə diqqəti cəlb etmək məqsədilə biznes forumlar keçiriləcək. Xarici qonaqların Bakıya gəlişi ölkəyə xarici turist axınının daha da güclənməsinə kömək edəcək.
Bakıda keçiriləcək beynəlxalq iqlim konfransı əhali arasında ekoloji mədəniyyətin inkişafına və səviyyəsinin yüksəldilməsinə böyük töhfə verəcək.
Azərbaycan özünü BMT-nin növbəti İqlim Konfransının keçiriləcəyi yer kimi irəli sürməklə, davamlı ekoloji inkişafa və beynəlxalq əməkdaşlığa sadiqliyini vurğulayır. 2024-cü ildə Bakıda keçiriləcək Qlobal İqlim Sammiti Azərbaycana iqlimin qorunması sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri dünya ictimaiyyətinə nümayiş etdirməyə imkan verəcək.
V.ABBAS
Yazı MEDİA-nın dəstəyi ilə “Azərbaycan Respublikasının dünya birliyinə inteqrasiyası, region ölkələri və digər dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişaf etdirilməsi” mövzusunda hazırlanıb.
