İnsanlar həyatlarının təxminən 93 faizini qapalı məkanlarda keçirirlər. Bu isə onların sağlamlığına və özlərini necə hiss etmələrinə mənfi təsir göstərə bilər. Qapalı yerlərdə uzun müddət qalmaq, təbii işığın azlığı və elektron cihazlardan həddindən artıq istifadə yuxu pozuntularına, emosional tükənməyə, diqqətin zəifləməsinə və qarın nahiyəsində piylənmənin artmasına səbəb ola bilər.
Bu barədə Fox News Kaliforniyalı həkim və təbii təbabət üzrə ekspert Con La Pumanın fikirlərinə istinadən yazır. O, bu problemə “Qapalı məkan epidemiyası” adlı kitab həsr edib.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, bəzi insanlar gecə kifayət qədər yatdıqdan sonra belə yorğunluq hiss edir, qəhvə içməyə ehtiyac duyur və gündüz yuxululuqdan əziyyət çəkirlər. Bununla yanaşı, tibbi analizlərin nəticələri normal həddə qala bilər.
Ekspert hesab edir ki, bu vəziyyətin səbəblərindən biri insanın daim qapalı məkanda qalması ilə əlaqəli həyat tərzi ola bilər.
1. Yuxu pozuntuları
Açıq havada kifayət qədər vaxt keçirməməyin nəticələrindən biri sirkadiyalı ritmlərin, yəni yuxu və oyaqlıq növbələşməsini tənzimləyən daxili bioloji saatın pozulmasıdır.
Təbii gün işığı bu proseslərin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Küçədəki işıqlandırma adi otaq işığından xeyli güclüdür. Buna görə də gün işığı orqanizmə günün hansı vaxtı olduğunu müəyyənləşdirməyə və normal yuxu rejimini qorumağa kömək edir.
Con La Puma oyandıqdan sonrakı ilk bir saat ərzində təxminən 10 dəqiqə açıq havada olmağı tövsiyə edir. Onun fikrincə, səhər təbii işıq qəbul etmək bioloji saatı tənzimləməyə və axşam orqanizm yuxuya hazırlaşarkən melatonin hormonunun normal ifrazına kömək edir.
2. Emosional tükənmə
Həkimin diqqət çəkdiyi digər problem elektron cihazlardan həddindən artıq istifadədir. Kompüterdə işləmək, videolara baxmaq, sosial şəbəkələrdə vaxt keçirmək və xəbər lentini dayanmadan izləmək günün böyük hissəsini tutur. Nəticədə insanın tam istirahət üçün ayırdığı vaxt azalır.
Mütəxəssis bu cür vaxt keçirməyi “ultraemal olunmuş vaxt” adlandırır və onu ultraemal olunmuş qidalarla müqayisə edir. Onun fikrincə, rəqəmsal əyləncələr və iş tapşırıqları arasında davamlı keçid əlavə zehni yük yarada, lakin insanın tam bərpa olunmasına imkan verməyə bilər.
La Puma qapalı məkanda baxış məsafəsinin məhdud olmasına da diqqət çəkir. Ekran qarşısında uzun müddət işləmək gözləri daim yaxın məsafədəki obyektlərə fokuslanmağa məcbur edir.
“Gözlərinizə də ağciyərlərinizin havaya ehtiyacı olduğu kimi məsafə lazımdır”, – deyə həkim vurğulayıb.
Gözlərə düşən yükü azaltmaq üçün o, hər saat ekrandan qısa müddətlik uzaqlaşmağı, pəncərəyə yaxınlaşıb bir dəqiqə uzağa baxmağı məsləhət görür. İş günü ərzində açıq havaya çıxmaq da faydalıdır.
3. Zehni duman və diqqətin zəifləməsi
Qapalı məkanlarda, xüsusilə havalandırma zəif olduqda, uzun müddət qalmaq zehni yorğunluq və diqqəti cəmləməkdə çətinliklə müşayiət oluna bilər.
Yaxşı havalandırılmayan otaqlarda karbon qazı toplanır. Ekspertin sözlərinə görə, bəzi məkanlarda onun konsentrasiyası milyonda 1000 hissəni keçə bilər. Ayrı-ayrı tədqiqatlarda yüksək CO₂ səviyyəsi idrak qabiliyyətinin zəifləməsi ilə əlaqələndirilir.
Həkim qeyd edir ki, günün ikinci yarısında özünü pis hiss etmək həmişə yalnız yuxusuzluq və ya motivasiya çatışmazlığı ilə bağlı deyil. İnsanın iş saatlarını keçirdiyi şərait də onun vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Vəziyyəti yaxşılaşdırmağın yollarından biri otağı müntəzəm havalandırmaqdır. Bundan əlavə, açıq havada olmaq mühiti dəyişməyə, ekranlardan uzaqlaşmağa və diqqəti daha uzaqda yerləşən obyektlərə yönəltməyə imkan verir.
4. Qarın nahiyəsində piylənmənin artması
La Pumanın diqqət çəkdiyi digər risk maddələr mübadiləsi ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, sirkadiyalı ritmlərin pozulması orqanizmin stress reaksiyasında iştirak edən kortizol hormonunun gün ərzindəki dəyişmələrinə təsir göstərə bilər.
Normal halda kortizolun səviyyəsi gün ərzində dəyişir: səhər yüksələrək orqanizmin oyanmasına və fəallaşmasına kömək edir, sonra isə tədricən azalır.
Tədqiqatlarda kortizolun sutkalıq ritminin dəyişməsi qarın nahiyəsində və daxili orqanların ətrafında piy toxumasının artması ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, bu əlaqə mürəkkəbdir və piylənməyə çoxsaylı amillər təsir göstərir.
La Puma günün birinci yarısında təbii işığın əhəmiyyətini vurğulayır. Onun fikrincə, uyğun vaxtda gün işığında olmaq normal bioloji ritmləri qorumağa və kortizolun düzgün tənzimlənməsinə kömək edir.
