Son illər Azərbaycanda məişət texnikası və elektronika bazarında rəqabət kəskinləşdikcə, mağaza şəbəkələrinin təklif etdiyi daxili kredit şərtləri də “cəlbedici” formaya salınır. Küçələri və sosial şəbəkələri bəzəyən “faizsiz”, “ilkin ödənişsiz” şüarları ilk baxışdan alıcı üçün əsl fürsət kimi görünür. Lakin reallıq tam fərqlidir.
Azpost.info daxili kreditlərin pərdəarxası məqamlarını, gizli mexanizmlərini və alıcıların tez-tez düşdüyü maliyyə tələlərini təhlil edir.
1″Nağd” və “kredit” qiyməti arasındakı gizli uçurum
Daxili kredit təklif edən mağazaların ən böyük manipulyasiyası məhsulun ilkin qiyməti ilə bağlıdır. Reklamlarda “faiz yoxdur” deyilsə də, reallıqda faiz dərəcəsi elə məhsulun start qiymətinə yerləşdirilir.
Məsələn, bazarda nağd qiyməti 1200 AZN olan bir noutbuku kreditlə almaq istədikdə, mağaza onun “kredit qiymətini” 1600 AZN olaraq müəyyən edir. Sonra isə bu 1600 AZN-i faizsiz olaraq 12 aya böldüyünü iddia edir. Nəticədə alıcı fərqində olmadan 33% gizli faiz ödəmiş olur. Hüquqi baxımdan buna “faiz” deyilməsə də, iqtisadi cəhətdən bu, birbaşa alıcının cibinə zərərdir.
“Məcburi” sığorta və sənədləşmə tələsi
Kredit şərtləri rəsmiləşdirilən zaman alıcıların qarşılaşdığı digər sürpriz əlavə xidmət haqlarıdır. Xüsusilə bahalı smartfon və noutbukların satışında mağazalar “kredit sığortası” və ya “zəmanət zərfi” adı altında müqaviləyə əlavə məbləğlər yazırlar.
Ekspertlərin fikrincə, alıcının razılığı olmadan hər hansı sığorta növünün və ya əlavə xidmətin məcburi şəkildə müqaviləyə daxil edilməsi istehlakçı hüquqlarının pozulmasıdır. Lakin təcrübədə alıcılar məhsulu tez əldə etmək üçün bu kiçik görünən, amma yekunda məbləği böyüdən “xidmət haqlarına” göz yumurlar.
Gecikmə faizləri: “Tələ”yə salan müqavilə şərtləri
Mağaza daxili kredit müqavilələrinin ən təhlükəli bəndləri gecikmə cərimələri ilə bağlıdır. Bank qanunvericiliyindən fərqli olaraq, mağazaların daxili müqavilələrində bəzən asimmetrik və ağır cərimə şərtləri tapılır. Ödəniş günü cəmi 1 gün gecikdikdə belə:
Həm sabit cərimə (məsələn, hər gecikməyə görə 10 AZN) tətbiq edilir,
Həm də qalıq borca görə gündəlik faiz hesablanır.
Daha da önəmlisi, bir çox mağazalar artıq banklarla tərəfdaşlıq etdiyindən, bu daxili gecikmələr birbaşa alıcının Mərkəzi Bankın Mərkəzləşdirilmiş Kredit Reyestrindəki (skorinq balı) tarixçəsini korlayır. Gələcəkdə həmin şəxsə banklardan ciddi ev və ya biznes krediti götürmək qeyri-mümkün olur.
Taksit kartları yoxsa daxili kredit: Hansı sərfəlidir?
İqtisadçıların əsas tövsiyəsi imkan daxilində daxili kreditlərdən uzaq durmaq və taksit imkanlarından yararlanmaqdır. Gəlin aralarındakı fərqə nəzər salaq:
| Göstərici | Mağaza Daxili Krediti | Taksit Kartları (Birkart, Tamkart və s.) |
| Qiymət təməli | Süni şəkildə şişirdilmiş “kredit qiyməti” | Məhsulun real nağd/sayt qiyməti |
| Gizli xərclər | Sənədləşmə, SMS, qorunma sığortası | Əlavə komissiya yoxdur |
| Rəsmiləşdirmə | İş yerindən arayış, zamin, vaxt itkisi | Kassada saniyələr ərzində nağdsız transfer |
Ekspertlər nə məsləhət görür?
Əgər daxili kreditlə alış-veriş etmək məcburiyyətindəsinizsə, bu 3 qaydaya mütləq əməl edin:
“Yekun məbləğ” sualını verin: Mağazadan məhsulun ilkin nağd qiyməti ilə sizin bütün aylar boyu ödəyəcəyiniz toplam məbləğin fərqini dəqiq tələb edin.
Müqaviləni imzalamadan oxuyun: “Bura sadəcə formallıqdır” deyən menecerlərə inanmayın. Xüsusilə gecikmə faizləri və cərimələrin yazıldığı bəndləri diqqətlə incələyin.
Alternativləri yoxlayın: Eyni məhsulu taksit kartı ilə başqa bir mağazadan real nağd qiymətinə 12 aya bölüb ala biləcəyinizi araşdırın.
