Telefonunuza bankdan bildiriş gəlir: kartınızdan əməliyyat aparılıb. Siz isə həmin alış-verişi etməmisiniz. Kartınız yanınızdadır, PIN kodunuzu heç kimə deməmisiniz. Bəs pul necə çıxıb?
Azpost.info bildirir ki, kartın fiziki olaraq oğurlanması artıq yeganə risk deyil. Kiberdələduzlar saxta bank zəngləri, mesajlar, internet səhifələri və müxtəlif psixoloji üsullarla kart və hesab məlumatlarını ələ keçirməyə çalışırlar.
Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk iki rübü üzrə ödəniş kartları ilə bağlı rəqəmsal fırıldaqçılıq statistikası ayrıca dərc edilir. Mərkəzi Bank bildirir ki, statistikada əks olunan rəqəmsal fırıldaqçılıq hallarının hamısı kart istifadəçilərinin şəxsi məlumatlarını kiberdələduzlara təqdim etməsi nəticəsində baş verib.
2025-ci ildə ödəniş kartları ilə bağlı rəqəmsal fırıldaqçılıq nəticəsində qeydə alınan ümumi zərər təxminən 5,04 milyon manat olub. Bu, rəsmi rüblük göstəricilərin cəmidir.
Daha maraqlısı isə dinamika və üsullardır.
İl ərzində ölkədaxili 8 mindən çox, ölkəxarici isə 21 mindən çox fırıldaqçılıq əməliyyatı qeydə alınıb. Təkcə IV rübdə ölkədaxili fırıldaqçılığın zərəri 1,78 milyon manata çatıb. Bu, III rüblə müqayisədə 50,5% artım deməkdir. Ölkəxarici fırıldaqçılığın isə 96,3%-i elektron ticarət və mobil tətbiqlərlə bağlı olub.
2025-ci ilin tam statistikası
Mərkəzi Bankın rüblük məlumatlarını topladıqda:
| 2025 | Ölkədaxili | Ölkəxarici |
|---|---|---|
| I rüb | 430 944 manat | 185 910 manat |
| II rüb | 344 083 manat | 430 104 manat |
| III rüb | 1 185 101 manat | 308 668 manat |
| IV rüb | 1 783 031 manat | 370 444 manat |
| Cəmi | 3 743 159 manat | 1 295 126 manat |
Beləliklə, 2025-ci ildə ödəniş kartları ilə bağlı rəqəmsal fırıldaqçılıq nəticəsində qeydə alınan ümumi zərər təxminən 5,04 milyon manat olub.
Kart yanınızda ola-ola pul necə oğurlanır?
Ən təhlükəli məqam budur ki, dələduzluq üçün kartın özünün ələ keçirilməsi vacib deyil.
Mərkəzi Bankın təsnifatında kart təqdim edilmədən həyata keçirilən fırıldaqçılıq ayrıca göstərilir. Bu zaman kart fiziki olaraq sahibində qalır, lakin onun məlumatlarından telefon, elektron poçt, internet və digər vasitələrlə icazəsiz istifadə olunur.
Dələduzların istifadə etdiyi üsullar müxtəlifdir:
“Bankdan zəng edirik” – özünü bank və ya dövlət qurumunun əməkdaşı kimi təqdim edən şəxs kartınızda şübhəli əməliyyat olduğunu deyir və “hesabı qorumaq” üçün məlumatlarınızı istəyir.
Saxta linklər – SMS, WhatsApp, sosial şəbəkə və ya elektron poçt vasitəsilə sizə link göndərilir. Link bankın, mağazanın və ya başqa tanınmış xidmətin saytına bənzəyən saxta səhifəyə aparır.
Saxta ödəniş və geri qaytarma təklifləri – “pulunuz geri qaytarılacaq”, “sifarişiniz təsdiqlənməlidir”, “kompensasiya almaq üçün məlumatları daxil edin” kimi mesajlardan istifadə olunur.
Saxta müştəri xidməti – xüsusilə sosial şəbəkələrdə və onlayn çatlarda istifadəçiyə “dəstək əməkdaşı” kimi müraciət edilir və kart məlumatları tələb olunur. Azərbaycan Dövlət Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Xidməti də 2026-cı ildə belə fişinq sxemlərindən birinin istifadəçilərdən kart məlumatları və çoxfaktorlu autentifikasiya kodlarını almağa yönəldiyini açıqlayıb.
Ən təhlükəli səhv: “Mən kodu heç kimə demərəm”
Bu, əlbəttə, vacib qaydadır. Amma təkcə bununla kifayətlənmək olmaz.
Dələduz əvvəlcə kart məlumatlarını, sonra isə istifadəçini başqa addımlara yönləndirə bilər. Məsələn, saxta səhifədə bank tətbiqinə giriş məlumatlarının daxil edilməsi və daha sonra telefona gələn təsdiq kodunun tələb olunması mümkündür.
Mərkəzi Bankın məlumatlarında gücləndirilmiş müştəri autentifikasiyasına şifrə və PIN-lə yanaşı telefon, OTP/TOTP, elektron imza, biometrik məlumatlar kimi müxtəlif elementlərin daxil olduğu qeyd olunur.
Ona görə də telefona gələn kodun məzmununu oxumadan təsdiqləmək də təhlükəlidir.
Kod sizə nə üçün göndərildiyini bilmədiyiniz əməliyyat üçündürsə, onu təsdiqləməyin.
Bank əməkdaşı sizdən bunları istəməməlidir
Mərkəzi Bank daha əvvəl bank və plastik kart sahiblərinə edilən saxta zənglərlə bağlı xəbərdarlıq edib. Qurum bildirib ki, onun əməkdaşları bu üsulla vətəndaşlardan şəxsi və bank kartı məlumatları istəmirlər.
Ona görə telefonun digər tərəfində kim olmasından asılı olmayaraq ehtiyatlı olun.
Xüsusilə:
-PIN kodunuzu;
-kartın təhlükəsizlik kodunu;
-SMS və ya OTP təsdiq kodunu;
-mobil bankçılığın giriş məlumatlarını;
-elektron poçt və digər hesabların parollarını
başqa şəxslə paylaşmayın.
Zəng edən şəxs “hesabınız bağlanacaq”, “kartınız bloklanacaq”, “pulunuz oğurlanır” deyərək sizi tələsdirirsə, söhbəti dayandırmaq daha təhlükəsizdir.
Bankla əlaqə saxlamaq lazımdırsa, zəng edən şəxsin verdiyi nömrəyə yox, bankın rəsmi tətbiqində və ya kartınızın üzərində göstərilən əlaqə vasitəsinə müraciət edin.
QR kod da təhlükəsiz demək deyil
Artıq təkcə SMS və elektron poçt linkləri deyil, QR kodlar da fişinq üçün istifadə olunur.
Azərbaycan Dövlət Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Xidməti 2026-cı ildə QR kod əsaslı fişinq hücumları barədə xəbərdarlıq edib. Belə hücumlarda istifadəçi real xidmətin görünüşünü təqlid edən saxta sayta yönləndirilə və burada kart və digər həssas məlumatları daxil etməyə sövq edilə bilər.
Bu səbəbdən tanımadığınız yerdə gördüyünüz QR kodu skan etməzdən əvvəl onun hara apardığını yoxlamaq vacibdir.
Kartdan pul çıxıldığını gördünüzsə, nə etməlisiniz?
Ən vacib məsələ vaxt itirməməkdir.
İlk növbədə kartı bank tətbiqindən bloklamaq və ya bankla dərhal əlaqə saxlamaq lazımdır. Sonra hesab üzrə şübhəli əməliyyat barədə banka məlumat verilməlidir.
Mərkəzi Bankın qaydalarında kartın itirilməsi, oğurlanması və ya səlahiyyətsiz istifadəsi barədə banka məlumat verilməsi prosedurunun kart sahibi ilə bağlanan müqavilədə müəyyən edildiyi göstərilir.
Əgər kart məlumatlarını hansısa sayta daxil etmisinizsə, yalnız kartı bloklamaqla kifayətlənməyin. Bank tətbiqinin və digər mühüm hesabların təhlükəsizliyini də yoxlayın.
Dələduzluq faktı ilə bağlı aidiyyəti dövlət qurumlarına müraciət etmək də vacibdir. Mərkəzi Bank da belə hallarla rastlaşan vətəndaşlara dərhal öz banklarına müraciət etməyi və aidiyyəti dövlət qurumlarını məlumatlandırmağı tövsiyə edib.
Pulunuzu qorumağın 7 sadə qaydası
1. Bank tətbiqində bildirişləri aktiv saxlayın.
Kartla aparılan əməliyyatı mümkün qədər tez görmək müdaxiləyə vaxtında reaksiya verməyə imkan verir.
2. Şübhəli linklərə daxil olmayın.
Mesajda bankın və ya tanınmış şirkətin adı yazılması onun həqiqi olduğunu göstərmir.
3. Kart məlumatlarını çat və sosial şəbəkələrdə paylaşmayın.
4. Telefonda və bank tətbiqində güclü parol və biometrik qoruma istifadə edin.
5. SMS və OTP kodlarını heç kimə deməyin.
6. Kartınızdan şübhəli əməliyyat gördükdə gözləməyin.
Əvvəlcə kartı bloklayın, sonra bankla əlaqə saxlayın.
7. Əsas vəsaiti gündəlik internet alış-verişlərində istifadə etdiyiniz kartda saxlamaq məcburiyyətində deyilsiniz.
Bankınız belə imkan verirsə, internet ödənişləri üçün ayrıca kart və ya limitlərdən istifadə etmək riski azaltmağa kömək edə bilər.
Əsas məsələ kart deyil, məlumatdır
Bank kartının yanınızda olması hesabınızdakı pulun tam təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Müasir dələduzluq üsullarında əsas hədəf çox vaxt kartın özü deyil, istifadəçinin məlumatları və qərarvermə anıdır.
Dələduz sizə qorxmaq, tələsmək və düşünmədən hərəkət etmək üçün səbəb yaradır. Ona görə ən yaxşı müdafiələrdən biri sadədir: tələsməyin, məlumat verməyin və şübhəli əməliyyatı yalnız bankın rəsmi kanalları ilə yoxlayın.
Mərkəzi Bankın rəqəmsal fırıldaqçılıq statistikası da göstərir ki, şəxsi məlumatların qorunması bu məsələdə əsas təhlükəsizlik amillərindən biridir.
Samir Abdulla
