Qlobal enerji bazarları növbəti dəfə Yaxın Şərqdən gələn hərbi və geosiyasi xəbərlərin təsiri ilə alovlanıb. Son həftələr ərzində 70-72 dollar diapazonunda nisbi sabitlik nümayiş etdirən “Brent” markalı neftin qiyməti qəfildən sıçrayış edərək psixoloji 85 dollar həddini üstələyib. Dünyanın ən mühüm neft keçidi olan Hörmüz boğazındakı gərginlik bazarda tədarük qorxularını yenidən pik həddə çatdırıb.
ABŞ-ın hava zərbələri və yeni blokada qərarları
İyulun 14-də qlobal neft bazarlarına təsir edən əsas tətikləyici amil ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) İranın cənub sahil xəttində, o cümlədən Buşehr, Bəndər-Abbas və Abu Musa ərazilərində yerləşən hərbi hədəflərə, raket və pilotsuz uçuş aparatları (PUA) bazalarına qarşı keçirdiyi genişmiqyaslı hava əməliyyatları olub. ABŞ tərəfi bu zərbələrin ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıdığını bəyan edib.
Bunun ardınca ABŞ Prezidenti Donald Trampın İran gəmilərinə qarşı Hörmüz boğazında hərbi dəniz blokadasını rəsmən bərpa etdiyini açıqlaması və boğazdan keçən digər kommersiya yüklərindən ödəniş tələb etməsi bazardakı qorxuları daha da dərinləşdirib. Bu qərarla Hörmüz boğazı vasitəsilə həyata keçirilən kommersiya daşımaları demək olar ki, tamamilə dayanıb.
Son Bir Neçə Günün Bazar Statistikası:
Brent markalı neft: 14 iyul ticarət sessiyasında 86.62 dollara qədər yüksələrək son bir ayın ən yüksək həddinə çatıb.
Həftəlik artım dinamikası: Qiymətlər həftənin əvvəlindən bəri 13%-dən çox dəyər qazanıb.
WTI nefti: Texas nefti də eyni dinamika ilə 80 dollara yaxınlaşıb.
Hörmüz boğazı: Qlobal neft bazarının “şah damarı”
Niyə məhz Hörmüz boğazındakı proseslər qiymətlərə bu dərəcədə kəskin təsir edir? Ekspertlər qeyd edirlər ki, Hörmüz boğazı qlobal neft ticarətinin təxminən 20%-nin (gündəlik 20 milyondan çox barel) və böyük həcmdə mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) keçdiyi yeganə dəniz yoludur.
İran və ABŞ arasındakı qarşıdurmanın hərbi müstəviyə keçməsi və naviqasiya təhlükəsizliyinin itməsi sığorta xərclərini fantastik dərəcədə artırıb, tankerlərin bu marşrutdan imtina etməsinə yol açıb. Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) bu vəziyyəti “qlobal enerji təhlükəsizliyi tarixinin ən böyük tədarük böhranı risklərindən biri” kimi xarakterizə edib.
Ekspert analizi və qiymət proqnozları
Maliyyə institutları və investisiya bankları yaranmış geosiyasi risk fonunda proqnozlarını yeniləyirlər:
Goldman Sachs: İnvestisiya bankı yaranmış vəziyyətlə əlaqədar 2026-cı il üçün orta “Brent” proqnozunu 8 dollar artıraraq 85 dollara qaldırıb. Bank rəhbərliyi geosiyasi gərginliyin qısa müddətdə sönməyəcəyini ehtimal edir.
Yaxın perspektiv: Əgər Hörmüz boğazındakı blokada və qarşılıqlı hərbi zərbələr bir neçə həftə davam edərsə, analitiklər neftin 90 və hətta 100 dollarlıq hədləri sınağa çəkə biləcəyini istisna etmirlər.
İnflyasiya təhlükəsi: Uzunmüddətli yüksək neft qiymətləri qlobal iqtisadiyyatda inflyasiyanı yenidən sürətləndirə və aparıcı mərkəzi bankların faiz dərəcələrini aşağı salmaq planlarını təxirə sala bilər.
Azərbaycan üçün təsirlər nədir?
“Brent” markalı neftin bahalaşması və qlobal qiymətlərin 85 dolları keçməsi Azərbaycanın ixrac gəlirlərinə birbaşa müsbət təsir göstərir. Ölkəmizin dövlət büdcəsində neftin baza qiymətinin kifayət qədər mühafizəkar götürülməsini nəzərə alsaq, indiki qiymətlər ölkəyə daxil olan valyuta axınını əhəmiyyətli dərəcədə artırır və Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) gəlirlərini stimullaşdırır. Lakin digər tərəfdən, qlobal inflyasiyanın yüksəlməsi idxal olunan mallar vasitəsilə daxili bazara da təzyiq yarada bilər.
S.Abdulla
