ABŞ-la İran arasında hərbi və iqtisadi qarşıdurmanın uzanması dünya neft bazarında qeyri-müəyyənliyi artırıb. Hörmüz boğazında daşımaların pozulması, tanker sığortası və logistika xərclərinin yüksəlməsi, eləcə də enerji təchizatındakı problemlər neft qiymətlərini yüksək səviyyədə saxlayır. Oktyabrın 13-də Brent markalı neftin bir bareli təxminən 105 dollar, ABŞ-ın WTI markalı nefti isə 92 dollar ətrafında ticarət olunur. Bununla belə, bazarda qiymətlərin istiqaməti yalnız münaqişənin gedişindən deyil, qlobal tələbatdan və alternativ tədarük imkanlarından da asılı olacaq.
Azpost.info xəbər verir ki, beynəlxalq qurumlar və maliyyə institutları 2026-cı il üçün neft qiyməti proqnozlarını yüksəldiblər. Lakin yüksək qiymətlərin uzun müddət davam etməsi dünya iqtisadiyyatında artımı zəiflədə və yanacağa tələbatın azalmasına səbəb ola bilər.
Neft niyə bahalaşır?
Neft bazarına təsir göstərən əsas amillərdən biri Hörmüz boğazında yaranmış gərginlikdir. Dünya enerji ticarəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan bu marşrutda gəmi hərəkətinin məhdudlaşması neftin daşınmasını çətinləşdirir. Tankerlərin sığortalanmasının bahalaşması və daşınma müddətinin uzanması da xərcləri artırır.
ABŞ-İran qarşıdurması fonunda İran neftinin ixracı ilə bağlı məhdudiyyətlər də bazardakı təzyiqi gücləndirir. Digər tərəfdən, Körfəz ölkələrinin alternativ marşrutlardan istifadə etməsi itkilərin müəyyən hissəsini kompensasiya etsə də, bütün təchizat problemlərini aradan qaldırmır.
ABŞ isə yanacaq bazarındakı çatışmazlığı azaltmaq üçün Rusiyadan bəzi neft məhsullarının dəniz yolu ilə daşınmasına müvəqqəti icazə verib. Bununla belə, əlavə tədarükün bazardakı gərginliyi tam aradan qaldıracağına dair əminlik yoxdur.
Reuters-in oktyabrın 13-də yaydığı məlumata görə, Brent neftinin qiyməti gün ərzində 105 dollar ətrafında qalıb. Agentlik bazarda Yaxın Şərqdəki risklərlə yanaşı, Rusiyadan əlavə yanacaq tədarükü ehtimalının da nəzərə alındığını bildirir.
Beynəlxalq qurumlar nə proqnozlaşdırır?
Beynəlxalq Valyuta Fondu 2026-cı il üçün neftin orta qiymət proqnozunu 95,74 dollara, 2027-ci il üçün isə 87,39 dollara yüksəldib. Bu rəqəmlər bazarda qiymətlərin yüksək qalacağına işarə etsə də, Fond gələn il müəyyən ucuzlaşma ehtimalını da nəzərdə tutur.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının oktyabr proqnozuna əsasən, Brent neftinin 2026-cı ilin dördüncü rübündə orta qiyməti 105 dollar ola bilər. Qurum qiymətləri yüksəldən əsas amillər sırasında Yaxın Şərqdə tədarük məhdudiyyətlərini, azalan ehtiyatları və daşınma xərclərini göstərir.
OPEC isə fərqli bir riskə diqqət çəkir: bahalı enerji dünya iqtisadiyyatının inkişafını zəiflədə və neftə tələbatın artımını ləngidə bilər. Təşkilat 2026-cı ildə qlobal neft tələbatının artım proqnozunu gündəlik 400 min barelə endirib. Daha güclü tələbatın 2027-ci ildə reallaşacağı gözlənilir.
Beləliklə, neft bazarında iki əks istiqamətli amil mövcuddur: təchizat problemləri qiymətləri yüksəldir, yüksək qiymətlər və iqtisadi fəallığın zəifləməsi isə tələbatı məhdudlaşdırır.
Neft 125 dollara yüksələ bilərmi?
Qiymətlərin gələcək hərəkəti böyük ölçüdə münaqişənin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyindən asılıdır. Əgər tərəflər arasında gərginlik azalsa, Hörmüz boğazında daşımalar bərpa olunsa və bazara əlavə neft çıxarılsa, qiymətlər tədricən aşağı düşə bilər.
Əksinə, münaqişənin genişlənməsi, enerji infrastrukturuna birbaşa zərbələr və daşımaların daha uzun müddət məhdudlaşması neftin yenidən kəskin bahalaşmasına səbəb ola bilər. Goldman Sachs analitikləri dekabr ayı üçün Brent proqnozunu 90 dollara yüksəldiblər və enerji infrastrukturuna ciddi zərbələr endiriləcəyi təqdirdə qiymətlərin 125 dollara çata biləcəyi riskini qeyd edirlər.
Ancaq 125 dollar hazırkı qiymət deyil, mümkün eskalasiya ssenarisidir. Buna görə bazarın gələcək istiqamətini yalnız bugünkü qiymətə əsasən müəyyənləşdirmək düzgün olmaz.
Bahalı neft Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Azərbaycan neft ixrac edən ölkə olduğundan dünya bazarında qiymətlərin yüksək qalması dövlətin neft gəlirləri baxımından əlverişli şərait yarada bilər. Lakin bu, avtomatik olaraq iqtisadiyyatın bütün sahələrində müsbət nəticə demək deyil.
Dünya bazarında enerji bahalaşması daşınma, istehsal və sığorta xərclərini artırır. Bu xərclər beynəlxalq ticarət vasitəsilə ərzaq və digər məhsulların qiymətlərinə də təsir göstərə bilər. Azərbaycanda idxaldan asılı olan məhsullar üzrə əlavə qiymət təzyiqi yarana bilər.
Digər mühüm məsələ neftin qiyməti ilə yanaşı, Azərbaycanın ixrac etdiyi neftin həcmi və keyfiyyət fərqləridir. Brent qiymətinin artması ölkənin faktiki satış gəlirlərinin eyni nisbətdə yüksələcəyi anlamına gəlmir. İxrac həcmi, satış şərtləri, nəqliyyat xərcləri və büdcədə nəzərdə tutulan qiymət də nəticəyə təsir edir. Ona görə də yüksək neft qiymətləri dövlət gəlirləri üçün imkan yaratsa da, bu imkanın davamlılığına arxayın olmaq olmaz. Qiymətlərin sonradan enməsi və qlobal iqtisadiyyatın zəifləməsi enerji ixracatçıları üçün yeni risklər yarada bilər.
ABŞ-İran qarşıdurması neft bazarında qiymətləri yüksək saxlayan əsas amillərdən biridir. Mövcud proqnozlar 2026-cı ilin sonuna qədər bahalı neft ehtimalının güclü olduğunu göstərir. Bununla belə, qiymətlərin 125 dollara yüksəlməsi münaqişənin daha da kəskinləşməsindən asılı olan risk ssenarisidir. Azərbaycan üçün əsas məsələ yüksək qiymətlərdən yaranan gəlirləri uzunmüddətli iqtisadi dayanıqlığa çevirmək və mümkün ucuzlaşmaya hazır olmaqdır.
Samir Abdulla
