Azərbaycan fermerlərinin istehsal etdiyi kənd təsərrüfatı məhsullarının xarici bazarlara ixracı son illərdə artsa da, bu sahədə ciddi problemlər qalmaqdadır.
Xüsusilə pomidor, meyvə-tərəvəz, fındıq və digər məhsulların ixracında logistika, bazar asılılığı və sertifikat məsələləri fermerlərin əsas çətinlikləri hesab olunur.
Ən böyük problemlərdən biri ixrac bazarlarının məhdud olmasıdır. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük hissəsi əsasən Rusiya bazarına göndərilir.
Bəzi məhsullar üzrə ixracın 90 faizdən çoxu Rusiya bazarından asılı vəziyyətdədir. Bu isə fermerləri risk altında qoyur. Çünki hər hansı siyasi, gömrük və ya logistika problemi məhsulların satışına birbaşa təsir edir.
Qeyd edək ki, ölkədə fermerlərin xarici bazarlara çıxışı dövlət tərəfindən dəstəklənir. Olkədə qeyri-neft sənayesinin və aqrar sektorun inkişafı məqsədilə ixracatçı fermerlərə yönəlmiş geniş dövlət proqramları tətbiq olunur.
Azərbaycan mənşəli kənd təsərrüfatı məhsullarının xarici kütləvi informasiya vasitələrində və ictimai yerlərdə birtərəfli və ya birgə maliyyələşmə ilə reklam kampaniyaları təşkil olunur.
Fermerlər xarici ölkələrdə keçirilən nüfuzlu qida və kənd təsərrüfatı sərgilərində (məsələn, Dubay, Moskva, Avropa ölkələri) “Made in Azerbaijan” vahid ölkə stendi daxilində dövlət hesabına iştirak edirlər. Stend sahəsinin icarəsi və tərtibatı xərcləri tam və ya qismən dövlət büdcəsindən qarşılanır.
Bəs ixracda əsas problemlər hardadır?
Əsas problemlərdən biri vasitəçilərdən asılılıqdır. Kiçik fermerlər məhsulu birbaşa xaricə sata bilmədiyi üçün onu dəyərindən ucuz qiymətə yerli alverçilərə satmaq məcburiyyətində qalırlar.
Digər məsələ sertifikatlaşdırmada olan çətinliklərdir. Xüsusilə Avropa bazarına çıxmaq üçün tələb olunan ciddi fitosanitar və keyfiyyət standartları (məsələn, GlobalGAP) fermerlərdən böyük hazırlıq və maliyyə tələb edir.
Bazarların diversifikasiyasında da çətinliklər var.
Bunu konkret nümunədə göstərmək olar.
Azərbaycanda il ərzində orta hesabla 300 min tondan çox alma yetişdirilir. Yetişdirilən bu məhsulun təxminən 30-35%-i birbaşa xarici bazarlara yönəldilir, qalan hissəsi isə yerli istehlak və konserv zavodlarında xammal kimi istifadə olunur.
Azərbaycan almasının ən böyük və əsas ixrac bazarı Rusiyadır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, ölkəmizdə almanın ümumi ixracının 80%-dən çoxu bura yönəlir.
Türkiyə son illərdə Azərbaycanın alma ixrac etməyə başladığı mühüm bazarlardan birinə çevrilib. Körfəz ölkələrində Azərbaycan almasına maraq sürətlə artır. Qazaxıstan Mərkəzi Asiyada stabil və daimi tərəfdaşlardan biridir.
Göründüyü kimi fermerlər bol məhsul yetişdirə bilir və xarici bazarlarda məhsula maraq var.
Bəs diversifikasiya məsələsi nə üçün çətindir? Niyə yalnız bir dövlətin bazarından asılı qalmışıq?
Burada logistika məsələsi də ixracın qarşısında duran əsas maneə kimi üzə çıxır. Bu səbəbdən Azərbaycan məhsulları bəzi bazarlarda rəqabət qabiliyyətini itirir.
Məsələn, Azərbaycan fermerləri tələbat olan məhsullarının ərəb ölkələrinə çıxarılması zamanı daşınma xərcləri yüksək olur.
Bu kontekstdə Birləşmiş Ərəb Əmirlikəri ilə iqtisadi əlaqələrə baxsaq probelmin mənzərəsini görə bilərik.
Ötən ilin 9 aylıq (yanvar-sentyabr) dövründə Azərbaycandan xaricə 50.2 milyon ABŞ dolları dəyərində 71.4 min ton alma ixrac olunub. Bunun böyük hissəsi – 42 milyon dollar dəyərində 61 min ton alma Rusiyaya ixrac edilib. BƏƏ-yə cəmi 2,5 milyon dollar dəyərində 2400 ton alma ixrac edilib.
Halbuki, Azərbaycanın Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində (BƏƏ) genişmiqyaslı və strateji biznes maraqları var.
Dubayda Azərbaycan Ticarət Evi fəaliyyət göstərir. Ticarət Evi yerli məhsulların (xüsusilə kənd təsərrüfatı və qida) BƏƏ və Körfəz regionu bazarlarına çıxarılmasını təmin edir.
Orada həmçinin Ticarət Nümayəndəliyimiz yerləşir. Ölkəmizin BƏƏ-də rəsmi ticarət nümayəndəsi biznes dairələri arasında birbaşa əlaqələrin qurulmasına cavabdehdir.
Üstəlik BƏƏ və Azərbaycan arasında imzalanmış Hərtərəfli İqtisadi Tərəfdaşlıq Sazişi (CEPA) iki ölkə arasında ticarətin liberallaşdırılmasını, rüsumların azaldılmasını və sənaye, logistika, maliyyə, turizm, tikinti sahələrində maneəsiz fəaliyyəti hədəfləyir.
BƏƏ ərzaq təhlükəsizliyinə strateji önəm verdiyi üçün Azərbaycanın aqrar sektoruna marağı böyükdür. Bu, ölkəmiz üçün heyvandarlıq sahəsi, meyvə-tərəvəz (xüsusilə gilas, nar, alma), fındıq və balın BƏƏ bazarına ixracına imkanlar yaradır.
CEPA sazişi sayəsində ixrac olunan aqrar məhsulların 95%-i rüsumsuz və ya güzəştli tariflərlə BƏƏ-yə daxil olur.
BƏƏ-də Azərbaycanın bir sıra şirkətləri fəaliyyət göstərir. Azərsun Holding BƏƏ-də güclü distribütor şəbəkəsinə malikdir. AzGranata və yerli şirə istehsalçıları Azərbaycanın təbii nar şirələri, kompotları və mürəbbələri BƏƏ-nin aparıcı supermarket şəbəkələrinə tədarük edilir.
Amma təzhizat zəncirinin düzgün qurulmaması bu böyük bazara çıxışda problemlər yaradır.
BƏƏ daxili ərzaq tələbatının 80%-dən çoxunu idxal hesabına ödəyir. Körfəz bazarında Azərbaycanın premium keyfiyyətli kənd təsərrüfatı məhsullarına (xüsusilə gilas, nar, gilas-pomidor və alma) tələbat olduqca yüksəkdir.
Ərəb ölkələrinə ixracda hansı logistik problemər var?
Azərbaycanın ərəb ölkələrinə kənd təsərrüfatı və digər məhsullar ixracında əsas problem coğrafi məsafə yox, logistika zəncirinin səmərəsizliyi və yüksək xərclərdir. Bu istiqamətdə ən çox çətinliklər yükün daşınma marşrutları, tranzit ölkələrdən asılılıq və soyuducu (cold chain) infrastrukturunun zəifliyi ilə bağlıdır.
Ən mühüm problemlərdən biri birbaşa dəniz daşımalarının məhdud olmasıdır. Azərbaycan yüklərinin bir hissəsi əvvəlcə Gürcüstan və ya Türkiyə limanlarına, oradan isə Aralıq dənizi və Süveyş kanalı vasitəsilə ərəb ölkələrinə göndərilir. Bu isə həm vaxtı uzadır, həm də daşınma xərclərini artırır. Alternativ kimi istifadə edilən İran üzərindən quru marşrutlar isə siyasi və gömrük risklərinə görə sabit hesab olunmur.
Digər ciddi problem soyuducu logistika infrastrukturudur. Meyvə-tərəvəz kimi tez xarab olan məhsulların uzun məsafəyə keyfiyyət itkisi olmadan çatdırılması üçün güclü “cold chain” sistemi lazımdır. Lakin Azərbaycanda və tranzit marşrutlarda bu zəncir hər zaman stabil işləmir. Nəticədə məhsulun bir hissəsi ya keyfiyyətini itirir, ya da bazara rəqabətsiz vəziyyətdə çıxır.
Bundan əlavə, ərəb ölkələrinin bazar tələbləri də kifayət qədər sərtdir. Qablaşdırma standartları, sertifikatlaşdırma və fitosanitar tələblər logistika prosesinə əlavə mərhələ və xərc əlavə edir. Bu isə xüsusilə kiçik və orta fermerlərin ixrac imkanlarını məhdudlaşdırır.
Ümumi nəticə odur ki, problem təkcə daşınma məsafəsi deyil, bütöv ixrac zəncirinin – istehsaldan tutmuş çatdırılmaya qədər – koordinasiyasının zəif olmasıdır.
Azərbaycan ixrac zəncirini qurmaq üçün hansı işlər görür?
Azərbaycan son illərdə ixrac zəncirini gücləndirmək üçün həm dövlət, həm də özəl sektor səviyyəsində bir sıra addımlar atır. Məqsəd kənd təsərrüfatı və sənaye məhsullarının xarici bazarlara daha sürətli, ucuz və stabil çıxışını təmin etməkdir.
Ən mühüm istiqamətlərdən biri logistika infrastrukturunun inkişafıdır. Bu çərçivədə Ələt Azad İqtisadi Zonası və Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı ölkənin tranzit və ixrac imkanlarını artıran əsas layihələrdən sayılır. Bu infrastruktur vasitəsilə Azərbaycan həm Orta Dəhliz (Middle Corridor), həm də Şərq–Qərb ticarət marşrutlarında daha aktiv rol oynamağa çalışır.
Dövlət eyni zamanda dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı şəbəkəsini modernləşdirir. “Bir pəncərə” prinsipi və elektron gömrük sistemləri ixrac prosesini daha şəffaf və çevik edir.
Digər mühüm istiqamət aqrar-logistika mərkəzlərinin yaradılmasıdır.
Ümumilikdə Azərbaycan ixrac zəncirini qurmaq üçün üç əsas istiqamət üzərində işləyir: infrastrukturun gücləndirilməsi, logistikanın optimallaşdırılması və ixrac bazarlarının diversifikasiyası. Lakin ekspertlər hesab edir ki, bu sistemin tam effektiv işləməsi üçün özəl sektorun daha aktiv iştirakı və regionlararası istehsal-logistika koordinasiyası hələ də gücləndirilməlidir.
Keyfiyyətdə əsas problemi nədir?
Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsullarının keyfiyyət standartlarında əsas problem tək bir səbəblə yox, bütün istehsal zəncirindəki bir neçə struktur zəifliklə bağlıdır. Ən vacib məqam isə standartlaşdırma və izlənəbilən (traceability) sisteminin tam oturmamasıdır.
Pərakəndə istehsal və nəzarətin zəifliyi
Ölkədə kənd təsərrüfatı istehsalının böyük hissəsi kiçik və orta fermer təsərrüfatlarının payına düşür. Bu isə o deməkdir ki, istehsal vahid standartla deyil, fərdi yanaşmalarla aparılır. Eyni məhsul fərqli bölgələrdə fərqli gübrə, suvarma və pestisid istifadəsi ilə yetişdirilir. Nəticədə keyfiyyət sabit olmur.
Ən çox tənqid olunan məsələlərdən biri kimyəvi vasitələrin düzgün idarə olunmamasıdır. Bəzi fermerlər məhsuldarlığı artırmaq üçün normadan artıq gübrə və pestisid istifadə edir. Bu isə ixrac üçün tələb olunan qalıq maddə (residue) limitlərini poza bilər və məhsulun geri qaytarılması riskini artırır.
Rəsmi qurumlar, o cümlədən Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi bu sahədə nəzarəti gücləndirməyə çalışsa da, bütün istehsal mərhələlərini tam əhatə edən sistem hələ tam formalaşmayıb. Xüsusilə kiçik fermerlərin beynəlxalq sertifikatlara (GlobalG.A.P və s.) çıxışı məhduddur.
Məhsul tarladan yığıldıqdan sonra düzgün saxlanılmaması da keyfiyyətə təsir edir. Soyuducu anbarların və çeşidləmə mərkəzlərinin çatışmazlığı səbəbindən məhsul bazara və ya ixraca gedənə qədər keyfiyyətini qismən itirir. Bu da “yaxşı istehsal – zəif çatdırılma” paradoksu yaradır.
Standar brend çatışmır
Bir çox ölkələrdə kənd təsərrüfatı məhsulları “regional brend” və ya kooperativ sistemləri ilə bazara çıxır. Azərbaycanda isə bu model tam oturmayıb. Nəticədə eyni məhsul fərqli keyfiyyətdə bazara çıxır və ümumi ölkə imicinə təsir edir.
İxracın əsas problemi istehsalın özü yox, vahid keyfiyyət idarəetmə sisteminin tam formalaşmamasıdır. Yəni Azərbaycan məhsulu potensial olaraq rəqabətlidir, amma bu potensialı sabit keyfiyyətə çevirən sistem hələ tam güclü deyil. Həll yolu istehsalın sənayeləşməsi, kooperativləşmə, sertifikatlaşdırmanın genişlənməsi və “tarladan süfrəyə qədər” izlənəbilən sistemin qurulmasıdır.
Samir ABDULLAYEV
