1906-cı ildə Almaniyada baş vermiş qeyri-adi hadisə tarixə “Köpenik kapitanı” adı ilə düşüb.
Vilhelm Foyqt adlı ayaqqabı ustası hərbi formanın yaratdığı nüfuzdan və əsgərlərin əmrlərə kor-koranə tabe olmasından istifadə edərək bütöv bir şəhər meriyasını ələ keçirib, bələdiyyə sədrini həbs etdirib və xəzinədəki pulları götürüb. Ən təəccüblüsü isə odur ki, bu hadisə sonradan Almaniyada həm böyük qalmaqala, həm də geniş ictimai marağa səbəb olub.
Ayaqqabı ustası necə kapitana çevrildi?
Vilhelm Foyqt 1849-cu ildə anadan olmuş alman ayaqqabı ustası idi. Onun həyat yolu heç də rəvan keçməmişdi. Müxtəlif cinayətlərə görə həbsdə olmuş Foyqt azadlığa çıxdıqdan sonra da sabit həyat qurmaqda çətinlik çəkirdi. 1906-cı ildə o, Prussiya ordusunun ciddi intizamından və hərbi rütbələrə göstərilən ehtiramdan istifadə etmək qərarına gəldi. Bunun üçün ona silahdan və ya böyük bir dəstədən daha vacib bir şey lazım idi: kapitan forması.
Foyqt hərbi geyim əldə edərək özünü Prussiya ordusunun zabiti kimi təqdim etdi. Həmin dövrdə Almaniyada hərbi forma yalnız geyim deyildi. O, dövlət hakimiyyətinin, nüfuzun və əmrin rəmzi sayılırdı.
Əsgərlər niyə onun əmrinə tabe oldular?
Foyqt küçədə qarşılaşdığı əsgərlərə hərbi tapşırıq aldığını bildirdi. Forması və özünəinamlı davranışı onun həqiqətən zabit olduğuna inanmağa kifayət etdi. O, müxtəlif əsgər qruplarını öz tabeliyinə aldı və nəticədə təxminən on nəfərlik dəstə topladı. Əsgərlər ondan müvafiq sənədlər tələb etmədən əmrlərini yerinə yetirməyə başladılar.
Foyqt dəstəsi ilə Berlin yaxınlığındakı Köpenik şəhərinə yollandı. Onun hədəfi şəhər meriyası idi.
Bu hadisənin ən diqqətçəkən tərəfi saxtakarlığın mürəkkəb planla deyil, insanların rütbəyə və formaya həddindən artıq etibar etməsi ilə mümkün olması idi. Əsgərlər əmrin qanuniliyini yoxlamaq əvəzinə, onu verənin zahiri nüfuzuna əsaslanırdılar.
Meriyanı ələ keçirdi, bələdiyyə sədrini həbs etdirdi
Foyqt və tabeliyindəki əsgərlər Köpenik meriyasına daxil oldular. O, bələdiyyə sədrini həbs etdirdi, idarədə nəzarəti ələ keçirdi və xəzinədəki pulları götürdü. Əsgərlər qarşılarında əsl zabit olduğunu düşündükləri üçün verilən əmrləri yerinə yetirirdilər. Foyqt isə yaratdığı vəziyyətdən istifadə edərək özünü rəsmi hakimiyyət nümayəndəsi kimi aparırdı.
Əməliyyat başa çatdıqdan sonra o, əsgərlərə meriyada keşik çəkməyi tapşırdı. Özü isə mülki geyimdə qatara minərək uzaqlaşıb.
Beləliklə, saxta kapitan bir neçə saat ərzində hərbi intizamın və dövlət aparatının nüfuzunun necə asanlıqla manipulyasiya edilə biləcəyini nümayiş etdirdi.
Hadisə bütün Almaniyanı niyə güldürdü?
Foyqt bir müddət sonra həbs olundu və məhkəməyə çıxarıldı. Lakin onun törətdiyi əməl cəmiyyətdə gözlənilməz reaksiya doğurdu. Hadisə geniş müzakirələrə səbəb oldu. Bir çox insan üçün bu, sadəcə pul əldə etmək məqsədilə törədilmiş fırıldaq deyildi. O, Prussiya cəmiyyətində hərbi rütbəyə verilən hədsiz əhəmiyyəti və əmrlərə düşünmədən tabe olmaq vərdişini ifşa edirdi.
Foyqtın əhvalatı Almaniyada satirik əsərlərə və səhnə tamaşalarına ilham verdi. Yazıçı Karl Tsukmayerin 1931-ci ildə qələmə aldığı “Köpenik kapitanı” pyesi də bu hadisənin məşhurlaşmasında mühüm rol oynadı. İmperator II Vilhelmin Foyqtın əhvalatına münasibəti barədə müxtəlif rəvayətlər yayılsa da, onun sonradan əfv edilməsi tarixi hadisənin ən çox xatırlanan məqamlarından biridir.
“Köpenik kapitanı” tarixə hansı dərsi verdi?
Vilhelm Foyqtın hekayəsi bu gün də yalnız qeyri-adi fırıldaq kimi xatırlanmır. O, hakimiyyətin xarici atributlarına həddindən artıq etibarın, kor-koranə itaətin və əmrlərin yoxlanılmadan icra edilməsinin hansı nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərən tarixi nümunədir. Hadisənin əsas paradoksu da burada idi: Foyqtın real hərbi səlahiyyəti yox idi, lakin ətrafındakı insanlar onun geyiminə və davranışına inanaraq ona faktiki hakimiyyət verdilər.
“Köpenik kapitanı” ifadəsi sonradan alman dilində özünü səlahiyyətli şəxs kimi göstərərək başqalarını aldadan adamı təsvir etmək üçün də işlədildi. Bu əhvalatın yüz ildən çox keçməsinə baxmayaraq yadda qalmasının səbəbi sadədir: bəzən insanları idarə etmək üçün həqiqi hakimiyyətə sahib olmaq yox, başqalarının həmin hakimiyyətə inanmalarını təmin etmək kifayət edir.
N.Talıblı
