Alimlər insan beynində həyatımızın müxtəlif epizodlarını xatırlamaq qabiliyyətinə təsir edən mexanizmləri araşdırıblar. Yeni araşdırmaya görə, unudulmuş xatirələr beyindən tamamilə silinməyə bilər. Onlar nəhəng kitabxananın tozlu rəflərində itib-batan köhnə kitablar kimi beyində gizli şəkildə qala və müəyyən şərtlər altında yenidən üzə çıxa bilər.
Azpost.info bildirir ki, “Science Alert”in məlumatına görə, belə bir mexanizm meyvə milçəkləri – Drosophila melanogaster üzərində aparılan təcrübələr zamanı müəyyən edilib.
İsveçrənin Fridrix Mişer Biotibbi Tədqiqatlar İnstitutunun neyrobioloqları müəyyən ediblər ki, artıq yaddaşdan çıxarılması mümkün olmayan xatirə beyində “gizli” formada qalmağa davam edə bilər. Müvafiq siqnal yarandıqda isə həmin yaddaş yenidən aktivləşə bilər.
Tədqiqatçılar bununla yanaşı, belə yaddaşların bərpasının yanlış xatirələrin yaranması ilə də müşayiət oluna biləcəyini vurğulayıblar.
Unudulmuş məlumat beyində necə qalır?
Meyvə milçəkləri üzərində aparılan təcrübələr göstərib ki, unudulmuş məlumat beyində müəyyən mənada “səssiz iz” kimi qala bilər. Bu izlər müəyyən müddət ərzində davranışa təsir göstərmir. Alimlərin fikrincə, xatirələrin qeyri-aktiv və əlçatan vəziyyətlər arasında keçid etməsi beyinə məlumatı qorumağa və son təcrübələrdən asılı olaraq onun əhəmiyyətini dəyişməyə imkan verə bilər.
İnsan yaddaşı olduqca mürəkkəb sistemdir. Bəzən illər əvvəl baş vermiş hadisəni ən xırda detallarına qədər xatırlayırıq, amma bir neçə saniyə əvvəl baş verən hadisəni yada salmaqda çətinlik çəkirik.
Neyrobioloqlar hesab edirlər ki, bəzi xatirələr həqiqətən tamamilə yox ola bilər. Digərləri isə sadəcə olaraq əlçatmaz vəziyyətə keçir və müəyyən siqnalların təsiri ilə yenidən aktivləşə bilər.
Təcrübə necə aparılıb?
Tədqiqat zamanı alimlər neyrobiologiyada geniş istifadə olunan model orqanizmlərdən biri olan meyvə milçəklərindən yararlanıblar.
Milçəklərə müəyyən qoxunu zəif elektrik impulsu ilə əlaqələndirmək öyrədilib. Bundan sonra həşəratlar həmin qoxudan uzaq durmağa başlayıblar. Təxminən bir gün sonra onların bu reaksiyası yox olub. Bu isə ilkin yaddaşın itirildiyini göstərib.
Lakin milçəklər yenidən təlim keçdikləri kameraya yerləşdirildikdə gözlənilməz nəticə ortaya çıxıb. Onlar əvvəlki reaksiyanı yenidən nümayiş etdirərək tanış qoxudan uzaq durmağa başlayıblar.
Maraqlıdır ki, yaddaşı bərpa etmək üçün yalnız tanış qoxunun olması kifayət etməyib. Alimlər ilkin mühitin əsas xüsusiyyətlərini – o cümlədən işıqlandırmanı və kameranın teksturasını da yenidən yaratmalı olublar.
Bu nəticə yaddaşın bərpasında kontekstual siqnalların mühüm rol oynadığını göstərir.
Alimlər hesab edirlər ki, beyin yaddaşda saxlanılan məlumatı sadəcə hazır şəkildə “çıxarmır”. Əksinə, xatirəni keçmiş təcrübənin bir-biri ilə əlaqəli elementlərindən yenidən formalaşdırır.
Bu isə insanın niyə bəzi hadisələri müəyyən qoxu, səs, məkan və ya görüntü ilə qəfil xatırladığını izah edə biləcək mexanizmlərdən biri ola bilər.
N.Talıblı
