Yay aylarında havaların bürkülü keçməsi fonunda çoxumuz axşam saatlarını evdə, sərin otaqda – ya sosial şəbəkələrdə, ya da maraqlı bir film qarşısında keçirməyə üstünlük veririk. Lakin tam bu anda ekranın ortasında fırlanan o məlum “yüklənir” (loading) dairəsi bütün kefimizi pozur. İnternet provayderlərinə edilən zənglər, modemi söndürüb-yandırmaq ritualı və nəticəsiz qalan cəhdlər…
Son illər Azərbaycanda sürətli internet sahəsində ciddi infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Köhnə, yağışda-küləkdə tez-tez sıradan çıxan mis xətlər (ADSL) sürətlə ləğv edilir və yerini müasir GPON (optik internet) texnologiyasına verir. Rəsmi olaraq evlərə təklif olunan sürətlər 40, 100 və hətta daha yüksək Mbps-ə çatdırılıb.
Bəs elə isə niyə şikayətlər bitmir? GPON texnologiyası evimizə gəldiyi halda, internetimiz niyə hələ də yay aylarında “yorulur”?
Bu yazıda problemin pərdəarxası məqamlarını və evdə internetin sürətini dərhal artırmağın ən vacib yolunu izah edirik.
GPON nədir və hər şey bitdimi?
Əvvəlcə ondan başlayaq ki, GPON (Gigabit Passive Optical Network) interneti evinizə birbaşa işıq sürəti ilə – xüsusi optik lifli kabellə gətirən texnologiyadır. Bu texnologiya nəzəri olaraq internet kəsintilərini və sürət düşmələrini minimuma endirməlidir. Dövlət və özəl provayderlər demək olar ki, bütün şəhər və rayonlarda bu keçidi sürətlə davam etdirirlər.
Lakin burada böyük bir “amma” var. Provayder optik kabeli binanıza, mənzilinizə qədər gətirə bilər. Amma həmin kabelin gətirdiyi 100 Mbps sürətin evdə telefonunuza və ya noutbukunuza necə paylanması artıq tamamilə başqa məsələdir.
Məhz bu məqamda əksər istifadəçilərin fərqinə varmadığı “gizli sürət oğrusu” dövrəyə girir.
Gizli “sürət oğrusu”: 2.4 GHz və 5 GHz modem fərqi
GPON xətti çəkilərkən provayderlər adətən abunəçilərə pulsuz və ya ucuz qiymətə modemlər (marşrutlaşdırıcılar) təqdim edirlər. Bir çox hallarda istifadəçilər köhnə modemlərindən istifadə etməyə davam edirlər. Problem də məhz buradadır: sizin modeminiz hansı tezlikdə işləyir?
Müasir Wi-Fi cihazları iki əsas tezlik tezliyində işləyir: 2.4 GHz və 5 GHz.
Köhnə standart: 2.4 GHz
Əgər mənzilinizdəki modem yalnız 2.4 GHz tezliyini dəstəkləyirsə, provayder sizə rəsmi olaraq 100 Mbps sürət versə belə, siz telefonunuzda onun maksimum 35-45 Mbps-ni görəcəksiniz.
Mənfi cəhəti: Bu tezlik yay aylarında daha çox “donur”. Çünki binadakı qonşularınızın da modemləri eyni tezlikdə (2.4 GHz) işləyir. Siqnallar bir-biri ilə toqquşur, kanal dolur və internetin sürəti dözülməz dərəcədə aşağı düşür.
Müsbət cəhəti: Divarlardan yaxşı keçir və uzaq məsafəyə yayılır.
Müasir standart: 5 GHz (Dual-Band)
Əgər GPON-un gətirdiyi sürəti tam hiss etmək istəyirsinizsə, modeminiz mütləq 5 GHz tezliyini (iki tezlikli – dual band) dəstəkləməlidir.
Müsbət cəhəti: Bu tezlik tamamilə boş və təmizdir. Heç bir qonşunun siqnalı sizin internetə mane olmur. Provayderin verdiyi 100 Mbps sürəti Wi-Fi üzərindən tam olaraq telefonunuzda görə bilirsiniz. Yay aylarında donma və gecikmə (ping) problemləri minimuma enir.
Mənfi cəhəti: Siqnalın divarlardan keçmə qabiliyyəti bir qədər zəifdir.
Əgər optik internetə keçmisinizsə, lakin modeminiz köhnədirsə, ödədiyiniz pulun demək olar ki, yarısı havaya gedir. Provayderinizdən iki tezlikli (Dual-Band – həm 2.4 GHz, həm də 5 GHz dəstəkləyən) modem tələb edin və ya özünüz belə bir cihaz əldə edin.
Provayderlərin yay sınağı və “gizli limitlər”
Təbii ki, bütün günahı istifadəçilərin modemlərində axtarmaq da doğru deyil. Yay aylarında provayderlərin özlərinin də ciddi infrastruktur sınağından keçdiyi bir reallıqdır.
Mütəxəssislərin fikrincə, bəzi provayderlər texniki olaraq satdıqları sürəti tam təmin edə biləcək “beynəlxalq çıxış kanalına” sahib deyillər. Nəticədə, axşam saatlarında (xüsusilə saat 20:00 – 00:00 arası) qlobal şəbəkəyə yüklənmə artdıqda, provayderlər sürəti avtomatik olaraq aşağı salmalı olurlar. Müqavilələrdə yazılan “100 Mbps-ə qədər” ifadəsi də məhz bu hallarda provayderləri hüquqi məsuliyyətdən qorumaq üçün bir növ “qalxan” rolunu oynayır.
Həmçinin, yay fəslində mütəxəssislərin məzuniyyətdə olması və ya müraciətlərin həddən çox artması səbəbindən, texniki dəstək xidmətlərinin müştəri şikayətlərinə reaksiyası da xeyli gecikir.
Nə etməli? Sadə addımlarla sürətli internet:
Sürəti yoxlayın: Kompüterinizi modemə kabel (LAN) vasitəsilə qoşaraq speedtest.net saytında sürəti ölçün. Əgər kabel vasitəsilə sürət qaydasındadırsa, deməli problem provayderdən gələn xətdə yox, sizin Wi-Fi paylayıcınızdadır.
Modemi yeniləyin: İmkan varsa, mütləq 5 GHz dəstəkli modeminə keçin. Telefonunuzu evdə Wi-Fi-a qoşarkən adın sonunda “_5G” yazılan şəbəkəni seçin.
Yerləşdirməyə diqqət edin: Modemi evdə dəmir və qalın beton divarların arxasında, dolabların içində gizlətməyin. Cihaz nə qədər mərkəzdə və açıqda olsa, yayda qızması və donması bir o qədər azalar.
Texnologiya inkişaf etdikcə tələblərimiz də artır. Sürətli və kəsintisiz internet artıq lüks deyil, gündəlik iş və həyat keyfiyyətimizin əsas şərtidir. İnfrastrukturun tam yenilənməsini gözləyərkən, heç olmasa evimizdəki kiçik detalları düzəldərək yay aylarını əsəbsiz və rahat keçirə bilərik.
S.Abdulla
