Dünya səviyyəli idman yarışlarını izləyərkən bəzən elə anlar olur ki, hansısa futbolçu, basketbolçu və ya tennisçi sanki ətrafdakı hər şeydən təcrid olunur və ard-arda qeyri-adi hərəkətlər edir.
Meydançada sanki zaman yavaşlayır, rəqiblər onun hərəkətlərini izləyə bilmir və idmançı hər bir addımını mükəmməl şəkildə yerinə yetirir.
İdman dünyasında və psixologiyada bu fövqəladə konsentrasiya vəziyyətinə “Zonaya girmək” və ya “Axın vəziyyəti” (Flow State) deyilir. Bəs çempionları sıravi idmançılardan fərqləndirən bu mental vəziyyətin arxasında nə dayanır?
Şüurun susduğu an
Macar-Amerikalı psixoloq Mihay Çiksentmihayi tərəfindən elmi ədəbiyyata gətirilən “Axın” nəziyyətinə görə, insan öz fəaliyyətinə o qədər dərindən fokuslanır ki, onun daxili qorxuları, şübhələri və hətta fiziki ağrıları tamamilə yox olur.
Nevroloqlar idmançıların “Zonada” olduğu anlarda beyin fəaliyyətini analiz ediblər. Nəticələr heyrətamizdir:
Keçici hipofrontallıq: Bu vəziyyətdə beynin prefrontal korteksi (məntiqi analiz, qorxu, planlaşdırma və daxili tənqidə cavabdeh olan hissəsi) müvəqqəti olaraq fəallığını azaldır. Şübhə hissi yox olur.
İnstinktiv idarəetmə: İdmançı “necə qaçmalıyam”, “topu hara vurmalıyam” deyə düşünmür. İllərlə edilən məşqlər birbaşa bədən yaddaşından süzülüb gəlir, hərəkətlər saniyənin mində biri qədər sürətlə reallaşır.
İdmançı sitatı: Əfsanəvi basketbolçu Maykl Cordan karyerasının ən yaxşı oyunlarından bəhs edərkən belə deyirdi: “Həmin anlarda səbəti bir okean qədər böyük görürdüm. Atış etmək üçün düşünmürdüm, sadəcə bədənimin hərəkətini izləyirdim. Mən sadəcə Zonada idim.”
“Zonaya” necə daxil olmaq olar?
Müasir idman psixoloqları artıq idmançıları təkcə fiziki olaraq yox, həm də zehni olaraq bu vəziyyətə hazırlayırlar. Bunun üçün tətbiq edilən əsas üsullar bunlardır:
Vizuallaşdırma (Xəyalda canlandırma): İdmançı meydana çıxmazdan əvvəl qələbə anını, edəcəyi ötürmələri və ya qol anını beynində saniyə-saniyə canlandırır. Beyin real hərəkətlə xəyal arasındakı fərqi ayırd edə bilmədiyi üçün bədən artıq buna hazır olur.
Məqsəd və bacarıq balansı: Tapşırıq çox asan olanda idmançı darıxır, çox çətin olanda isə təşvişə düşür. “Zona” yalnız tapşırığın çətinliyi ilə idmançının bacarığı tam üst-üstə düşəndə aktivləşir.
Təkcə peşəkar idmanda deyil, gündəlik iş həyatımızda, yaradıcılıqda və dərslərimizdə də “Zonaya girmək” məhsuldarlığı 500%-ə qədər artıra bilər. Çempionların bu gizli silahı əslində hər birimizin beynində gizlənən böyük potensialın sübutudur.
