Şahdağ bölgəsində, Böyük Qafqazın yüksək dağ yaylalarında Azərbaycanın qədim xalqları – xınalıqlılar, buduqlular, qrızlar və haputlular yaşayırlar. Keçmişdə bu kəndlər bir-birindən demək olar ki, təcrid olunmuş vəziyyətdə idi. Bir kənddən digərinə yalnız dağ cığırları ilə getmək mümkün olurdu, rayon mərkəzinə aparan yollar isə yalnız yay aylarında istifadəyə yararlı idi.
Bu təcrid nəticəsində hər xalq öz dili, adət-ənənələri, nağılları, milli ornamentləri və zəngin tarixi ilə fərqlənərək özünəməxsus mədəniyyətini qoruyub saxlamışdı.
Son iyirmi ildə vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əvvəlcə Xınalığa qədər yüksək keyfiyyətli asfalt yol çəkildi. Bu, ilin demək olar ki, bütün fəsillərində kəndə avtomobillə getməyi mümkün edib. Daha sonra Qrız kəndinə torpaq yol salındı. Beləliklə, Böyük Qafqazın dağ kəndləri tədricən böyük dünya ilə əlaqə qurmağa başladı.
Bu dəyişiklik yerli sakinlərin həyatını xeyli asanlaşdırsa da, etnoqraflar qədim xalqların özünəməxsusluğunu itirə biləcəyindən narahatdırlar. Digər tərəfdən isə bu gün turistlər artıq həmin kəndləri rahatlıqla ziyarət edə bilirlər.
Xınalıq
Dəniz səviyyəsindən 2200 metr yüksəklikdə yerləşən Xınalıq son illərdə Azərbaycanın ən məşhur turizm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Burada təxminən iki yüz ev dağın yamacında terraslar şəklində tikilib. Elə yerləşiblər ki, bir evin damı digər evin həyəti rolunu oynayır. Vadidə ağac demək olar ki, yoxdur. Buna görə də evlər əsasən qurudulmuş peyinlə qızdırılır. Ətraf dağ çəmənlikləri isə yaz və yay aylarında saysız-hesabsız dağ çiçəkləri ilə örtülür.
Kənd qadınları təndır çörəyi bişirir, yun parçalar toxuyur, keçi yunundan kəndirlər hazırlayırlar. Qubadan Xınalığa qədər çəkilmiş təxminən 50 kilometrlik müasir yol Qudyalçay dərəsi və alp çəmənlikləri boyunca uzanır. Artıq Bakından buraya bir günlük səyahət etmək mümkündür.
2023-cü ildə Xınalıq kəndi və yerli çobanların əsrlər boyu yaylaqlarla qışlaqlar arasında istifadə etdiyi köç yolu UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilib.
Harada qalmaq olar?
Yüksək dağ kəndlərində otellər demək olar ki, yoxdur. Ən geniş yayılmış seçim yerli ailələrin evində qalmaqdır. Xınalıqda əksər evlərdə qonaqlar üçün ayrıca otaq ayrılıb. Bu otaqlar həmişə təmiz saxlanılır və istənilən vaxt qonaq qəbul etməyə hazır olur. Son illərdə kənddə kiçik qonaq evləri də fəaliyyət göstərir. Qonaqları yun döşəklər, isti yorğanlar, həyət tualeti, səhər xoruzların səsi, tandırdan yeni çıxmış çörək və isti çay qarşılayır.
Yerli adətə görə, qonaq ev sahibinin qapısını əliboş döyməməlidir. Çay süfrəsi üçün şirniyyat və ya yüksək dağ kəndlərində az tapılan meyvələr aparmaq xoş qarşılanır.
Qrızlar
Qrız xalqı təxminən iki min il əvvəl Qafqaz Albaniyasının 26 tayfasından biri olub. Kəndin tarixi bu gün də daş kitabələrdə yaşayır. Qədim qəbir daşları kənddə evlər arasındakı demək olar ki, bütün boş sahələri əhatə edir. Bəzilərini hətta həyətlərdə də görmək mümkündür.
Bu daşlar göstərir ki, təxminən 150 il əvvəl kənddə 700-dən çox ev olub. Bu gün isə cəmi 30-a yaxın ev qalıb.
Dəniz səviyyəsindən 2000 metr yüksəklikdə yerləşən kənddə kişilər əsasən heyvandarlıqla, qadınlar isə əl işləri ilə məşğul olurlar. Burada məktəb fəaliyyət göstərir, kənd dəmirçisi isə öz emalatxanasında işləməyə davam edir.
Ənənəvi yeməklərdən biri ət və kartofla hazırlanan “Cülbur”dur. Kəndə gələn qonaqların süfrəyə dəvət olunması isə adi hal sayılır.
Alık – Buduq
Alık kəndi Şahdağ Milli Parkının meşə zonasının kənarında yerləşir.
Buradan Buduq kəndinə aparan maraqlı yürüş marşrutları başlayır. Yol sıx meşələrdən, qıjılar və atquyruğu bitkiləri ilə örtülmüş ərazilərdən, çiçəkli dağ çəmənliklərindən keçir. Buduq kəndindən Qaraçay çayının dərəsi və vadisinə möhtəşəm mənzərə açılır. Çayın qarşı sahilində qədim zərdüştilərə aid “Sükut qülləsi” bu günə qədər qorunub saxlanılıb.
XIX əsrdə Buduq bölgənin mühüm sənətkarlıq mərkəzlərindən biri idi. Burada qılınclar, xəncərlər, tüfəng qundaqları və cib kompasları hazırlanırdı.
Haputlar
Haputun sərt dağ mənzərələri Tibet yaylalarını xatırladır. Qarla örtülü zirvələr, minillik qayalar, çaylar və şəlalələr bu kəndə xüsusi gözəllik verir.
Haputlular da Qafqaz Albaniyasının qədim xalqlarından biridir. Mollaisaqlı kəndində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl II-I əsrlərə aid keramika nümunələri və tunc bəzək əşyaları aşkar edilib. Maraqlı faktlardan biri də odur ki, məhz burada dünyanın indiyədək tapılmış ən qədim kərə yağı nümunəsinin qalıqları aşkar olunub.
Bu torpaqlar bu gün də minillik sirlərini qoruyur.
Yerli sakinlərin Babadağla bağlı qədim inancları mövcuddur. Buradakı ziyarətgahı hər bir kişinin ən azı bir dəfə ziyarət etməli olduğuna inanılır. Ziyarətə gələnlər çörək və plov gətirir, bir müddət tək qalaraq dua edirlər.
Rəvayətə görə, bəzən burada ağ saqqallı bir qoca görünür və yerli əhali onun Babanın özü olduğuna inanır.
Dağlarda nə etmək olar?
Bu kəndlərə gələn turistlər üçün ən maraqlı fəaliyyət növü piyada yürüşlərdir.
Dağ cığırları ilə gəzmək, insan ayağı dəyməmiş vadiləri kəşf etmək, Şahdağ və Qızılqaya zirvələrini fotoşəkillərə çəkmək, yolboyu böyürtkən toplamaq, buludların arasından keçmək burada unudulmaz təəssüratlar yaradır.
Yolda çobanlarla söhbət etmək, sürüləri qoruyan itlərlə qarşılaşmaq, dağ şəlalələrinin yanında piknik etmək də bu səyahətin ayrılmaz hissəsidir. At sürməyi bacaranlar üçün bu marşrutları at belində qət etmək isə tamamilə fərqli hisslər bəxş edir.
Termal bulaqlar
İsti su vannalarını sevənlər Utuqçay çayının dağ dərəsinə üz tuta bilərlər. Burada qayaların arasından çıxan termal bulaqlar əsrlərdir insanlar tərəfindən istifadə olunur.
Qədim ustalar qaya içərisində üç böyük daş hovuz yonublar. Yerli sakinlər hesab edirlər ki, təbii daş vannalar termal suyun müalicəvi təsirini daha da artırır. Bu bulaqlara yürüş Qonaqkənddən başlayır. Dərədə ağbaş kərkəslər yuva salır, havada isə hidrogen-sulfid qoxusu hiss olunur. Termal sularda dincəldikdən sonra turistlər çay boyunca Tənqə silsiləsi istiqamətində yürüş edərək Böyük Qafqazın ecazkar təbiətini yaxından seyr edə bilərlər.
“Baku” jurnalı
