İkinci Dünya müharibəsi təkcə cəbhələrdə baş verən döyüşlərlə deyil, müharibədən sonra milyonlarla insanın taleyini dəyişən hadisələrlə də yadda qalıb. Bu hadisələrin az bilinən səhifələrindən biri də Stalinqrad döyüşündə əsir düşən alman əsgərlərinin sonradan Azərbaycanda iri tikinti layihələrində çalışdırılmasıdır.
Azpost.info-nun araşdırmasına görə, 1945-ci ilin payızında Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının (SES) tikintisinə başlanarkən SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə 10 min alman hərbi əsiri Mingəçevirə gətirilib. Onlar tikinti sahəsində yaradılmış 444 nömrəli hərbi əsirlər düşərgəsində yerləşdiriliblər.
Stalinqrad cəbhəsindən Mingəçevirə
Mingəçevirə gətirilən hərbi əsirlər əsasən 1942–1943-cü illərdə feldmarşal Fridrix fon Paulusun komandanlığı altında Stalinqrad döyüşündə vuruşmuş Almaniyanın 6-cı ordusunun əsgərləri idi. Stalinqrad döyüşü İkinci Dünya müharibəsinin ən qanlı döyüşlərindən biri hesab olunur. Sovet ordusunun həyata keçirdiyi “Uran” əməliyyatı nəticəsində 6-cı alman ordusu mühasirəyə alınmış, yüz minlərlə hərbçi əsir düşmüşdü. Onların bir hissəsi sonradan SSRİ-nin müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Azərbaycana göndərildi.
Mingəçevirin tikintisində mühüm rol
Alman əsirləri ilk növbədə Mingəçevir SES-in tikintisində çalışıblar.
Lakin onların fəaliyyəti bununla məhdudlaşmayıb. Sonrakı illərdə yeni salınan Mingəçevir şəhərinin yaşayış binalarının, yollarının və müxtəlif infrastruktur obyektlərinin tikintisində də onların əməyindən istifadə olunub.
Tarixçilərin fikrincə, həmin dövrdə alman əsirləri arasında mühəndislər, texniki mütəxəssislər və peşəkar tikinti ustaları da olub ki, bu da iri layihələrin həyata keçirilməsini sürətləndirib.
Hamısı vətənə qayıda bilmədi
Mingəçevirə gətirilən hərbi əsirlərin hamısı ağır şəraitə tab gətirə bilməyib. Regionun sərt iqlimi, ağır fiziki əmək və müharibənin yaratdığı zəiflik səbəbindən onların bir hissəsi həyatını itirib. Şəhərin kənarında, Boz dağın ətəyində onlar üçün xüsusi qəbiristanlıq salınıb. Burada dəfn olunanların hər birinin məzarı əvvəlcə nömrələnmiş kiçik metal lövhə ilə işarələnib.
Hazırda həmin qəbiristanlıqda 911 məzar mövcuddur. Onlardan yalnız birinin – Ernst Kruqer adlı alman hərbçisinin sinədaşı var.
Alman qəbiristanlığı bu gün də qorunur
Uzun illər diqqətdən kənarda qalan qəbiristanlıq 2010-cu ildə Almaniyanın Azərbaycandakı səfirliyinin dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən Alman-Azərbaycan Cəmiyyətinin nümayəndələri tərəfindən ziyarət olunub.
2011-ci ildə isə həmin cəmiyyətin təşəbbüsü ilə qəbiristanlıq bərpa edilib, ətrafı hasarlanıb və abadlaşdırılıb.
Hazırda Mingəçevirdəki alman hərbi əsirləri qəbiristanlığı dövlət tərəfindən mühafizə olunan tarixi məkanlardan biridir.
Alman əsirləri yalnız Mingəçevirdə işləməyiblər
Arxiv materiallarına görə, müharibədən sonra – 1945–1950-ci illərdə Sovet İttifaqına gətirilən alman hərbi əsirlərinin bir hissəsi Azərbaycanın digər şəhərlərində də müxtəlif tikinti layihələrində iştirak edib.
Onlar əsasən Bakı, Gəncə, Mingəçevir, Sumqayıtda yaşayış binalarının, inzibati tikililərin, sənaye müəssisələrinin və energetika obyektlərinin inşasında çalışıblar. Mənbələrdə qeyd olunur ki, həmin əsirlər arasında mühəndislər, memarlar və ixtisaslı texniki işçilər də olub.
Bakıda həmin illərdə inşa edilmiş bəzi yaşayış və inzibati binalar bu gün də istifadə olunur. Rəsmi layihə müəllifləri ayrı-ayrılıqda göstərilməsə də, tikinti prosesində alman əsirlərinin əməyindən istifadə edildiyi müxtəlif arxiv sənədlərində qeyd edilir.
Repatriasiya necə baş verdi?
1950-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq Sovet İttifaqı alman hərbi əsirlərinin mərhələli şəkildə vətənlərinə qaytarılmasına başladı. Beləliklə, Azərbaycanda bir neçə il davam edən bu əmək fəaliyyəti sona çatdı.
Bu gün Mingəçevir Su Elektrik Stansiyası Azərbaycanın ən mühüm enerji obyektlərindən biri hesab olunur. Şəhərin ilk binaları, yolları və digər tikililəri isə müharibədən sonrakı dövrün ağır əmək tarixini xatırladır.
Boz dağın ətəyində yerləşən 911 məzar isə Stalinqrad döyüşündən başlayaraq Mingəçevirə qədər uzanan mürəkkəb insan talelərinin səssiz şahidi kimi qalmaqdadır.
X.SƏFƏRLİ
https://www.youtube.com/watch?v=tjwlCNRfQNY
