İnsanların gəliri artanda ilk baxışdan onların maddi vəziyyətinin də yaxşılaşdığı düşünülür. Lakin iqtisadiyyatda nominal gəlirin artması ilə real alıcılıq qabiliyyətinin artması eyni şey deyil. Maaş 10 faiz yüksəldiyi halda qiymətlər də ciddi şəkildə artırsa, vətəndaşın real qazancı gözlənildiyi qədər çoxalmaya bilər.
Bu fərqi anlamaq üçün üç əsas göstəriciyə baxmaq lazımdır: əməkhaqqı, inflyasiya və iqtisadi artım.
Nominal maaş nə deməkdir?
Nominal əməkhaqqı işçinin aldığı pul məbləğidir. Məsələn, maaş 1000 manatdan 1100 manata yüksəlibsə, nominal artım 10 faizdir.
Amma həmin müddətdə ərzaq, kommunal xidmətlər, nəqliyyat və digər məhsulların qiyməti də yüksəlibsə, 100 manatlıq artımın real təsiri daha aşağı ola bilər.
Sadə nümunə: maaş 10 faiz artır, qiymətlər orta hesabla 6 faiz yüksəlirsə, real gəlirin artımı təxminən 4 faiz ətrafında olur. Bu, sadələşdirilmiş hesablamadır, çünki hər ailənin istehlak səbəti fərqlidir.
İqtisadi artım niyə vacibdir?
Ölkə iqtisadiyyatının böyüməsi şirkətlərin daha çox məhsul və xidmət istehsal etməsi, investisiyaların artması və yeni gəlir mənbələrinin yaranması ilə əlaqəlidir.
İqtisadi aktivlik zəifləyəndə isə şirkətlərin satışları və gəlirləri azala bilər. Bu, investisiyaların və yeni iş yerlərinin yaradılmasının zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Burada mühüm göstəricilərdən biri adambaşına düşən ÜDM-dir. Ümumi iqtisadiyyat böyüsə belə, əhali sayı və qiymət səviyyəsi nəzərə alınmadan yalnız ümumi ÜDM rəqəminə baxmaq insanların real rifahı haqqında tam təsəvvür yaratmır.
İnflyasiya niyə cibə birbaşa təsir edir?
İnflyasiya məhsul və xidmətlərin ümumi qiymət səviyyəsinin artmasıdır. Onun ən sadə nəticəsi pulun əvvəlki qədər məhsul almaq qabiliyyətini itirməsidir.
Məsələn, ailə ay ərzində əsas ərzaq və xidmətlərə 500 manat xərcləyirsə və həmin səbətin qiyməti 10 faiz artırsa, eyni məhsulları almaq üçün artıq təxminən 550 manat lazım olacaq.
Bu səbəbdən maaş artımını qiymət artımı ilə birlikdə qiymətləndirmək daha doğrudur.
İqtisadiyyatda hər artım eyni deyil
ÜDM-in artması da müxtəlif mənbələrdən yarana bilər. Məsələn, neft-qaz sektorunun genişlənməsi ilə qeyri-neft sektorunun böyüməsi iqtisadiyyata fərqli təsir göstərə bilər.
Qeyri-neft sektorunda istehsal, xidmət, kənd təsərrüfatı, texnologiya və emal sənayesinin inkişafı iqtisadiyyatın daha çox sahəyə söykənməsinə imkan yaradır.
Vətəndaş üçün əsas göstərici hansıdır?
Adi ailə üçün iqtisadiyyatın vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız “ÜDM nə qədər artıb?” sualı kifayət etmir. Daha vacib göstəricilər real gəlirin dəyişməsi, inflyasiya, məşğulluq, kredit faizləri, mənzil və ərzaq qiymətləri, həmçinin ailənin xərclərinin gəlirə nisbətidir.
Başqa sözlə, iqtisadi artımın əhali üçün real əhəmiyyəti onun gündəlik həyata nə qədər təsir etməsindən asılıdır.
Buna görə iqtisadi xəbərləri oxuyarkən yalnız faiz göstəricisinə deyil, həmin faiz artımının maaşa, qiymətlərə, iş yerlərinə və ailə büdcəsinə necə təsir etdiyinə də baxmaq lazımdır. Bu yanaşma iqtisadi rəqəmlərin arxasında duran real mənzərəni daha düzgün göstərir.
S.Abdulla
