Arterial təzyiq ürək-damar sisteminin vəziyyətini göstərən əsas göstəricilərdən biridir. O, qan dövranı zamanı qanın damarların daxili divarlarına hansı təzyiqlə təsir etdiyini göstərir.
Tonometrdə əks olunan iki rəqəm ürəyin fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini xarakterizə edir. Yuxarı göstərici sistolik təzyiq adlanır. Bu, ürək əzələsinin yığılması və qanın arteriyalara aktiv şəkildə ötürülməsi zamanı ölçülür. Aşağı göstərici isə diastolik təzyiqdir və ürəyin yığılmalar arasında boşaldığı zaman damarlardakı təzyiqi göstərir.
Gənc yaşlarda damarlar daha elastik olur və fiziki yükə, emosional gərginliyə və digər dəyişikliklərə daha asan uyğunlaşır. Yaş artdıqca damar divarlarının elastikliyi azala bilər. Lakin mütəxəssislər arterial təzyiqin davamlı yüksəlməsini qocalmanın qaçılmaz nəticəsi kimi qəbul etməyi məsləhət görmürlər.
Normal təzyiq zamanı ürək həddindən artıq güclə işləməli olmur, orqan və toxumalar isə lazımi miqdarda qan və oksigen alır.
Uşaqlarda normal təzyiq neçədir?
Uşaqlarda arterial təzyiq adətən böyüklərdən aşağı olur. Uşaq böyüdükcə və inkişaf etdikcə təzyiq də tədricən artır. Buna görə uşaqlarda göstəricilər qiymətləndirilərkən yaş və fiziki inkişaf xüsusiyyətləri nəzərə alınır.
Təxmini göstəricilər belədir:
- 2 həftəyə qədər yenidoğulmuşlarda: sistolik 60–96, diastolik 40–50 mm civə sütunu;
- 2–12 aylıq körpələrdə: 90–112/50–74 mm civə sütunu;
- 2–5 yaşlı uşaqlarda: 100–116/60–76 mm civə sütunu;
- 6–12 yaşlı məktəblilərdə: 100–126/60–82 mm civə sütunu;
- 13–15 yaşlı yeniyetmələrdə: 110–136/70–86 mm civə sütunu.
Uşaqlarda təzyiqin qiymətləndirilməsi yalnız bu rəqəmlərlə məhdudlaşmır. Həkimlər uşağın yaşı, boyu, çəkisi və ümumi sağlamlıq vəziyyətini də nəzərə alırlar.
Böyüklərdə normal arterial təzyiq
Təzyiqin yaş artdıqca mütləq yüksəlməli olduğu fikri artıq müasir yanaşma hesab edilmir. Əvvəllər yaşlı insanlar üçün 150/90 mm civə sütunu kimi göstəricilər müəyyən hallarda məqbul sayıla bilərdi. Müasir yanaşmada isə əsas məqsəd ürək-damar ağırlaşmaları riskini azaltmaqdır.
Böyüklər üçün əsas göstəricilər:
- Optimal təzyiq: 120/80 mm civə sütunundan aşağı;
- Normal: sistolik 120–129, diastolik 80–84;
- Yüksək normal: sistolik 130–139, diastolik 85–89;
- 1-ci dərəcəli hipertoniya: 140–159/90–99;
- 2-ci dərəcəli hipertoniya: 160–179/100–109;
- 3-cü dərəcəli hipertoniya: sistolik 180 və daha yüksək, diastolik 110 və daha yüksək.
Təzyiq qiymətləndirilərkən yaşla yanaşı insanın ümumi sağlamlıq vəziyyəti, digər xəstəlikləri və fərdi risk faktorları da nəzərə alınır.
130–139 təzyiq təhlükəlidirmi?
Sistolik təzyiqin 130–139, diastolik təzyiqin isə 85–89 arasında olması “yüksək normal” təzyiq hesab olunur.
İnsan özünü tamamilə sağlam hiss etsə belə, bu göstəricilərin mütəmadi təkrarlanmasına diqqət yetirmək lazımdır. Uzun müddət davam edən yüksək təzyiq damar və ürəyə düşən yükü artıraraq ürək-damar fəsadlarının riskini yüksəldə bilər.
Bu mərhələdə qidalanmanın korreksiyası, duz qəbulunun azaldılması, müntəzəm fiziki aktivlik və bədən çəkisinə nəzarət mühüm rol oynaya bilər.
60 yaşdan sonra təzyiq necə dəyişir?
Yaşlı insanlarda izolə olunmuş sistolik hipertenziyaya daha çox rast gəlinir. Bu zaman yuxarı təzyiq yüksəlir, aşağı təzyiq isə normal qalır və ya azalır.
Bunun əsas səbəblərindən biri iri damarların yaşla əlaqədar elastikliyini itirməsidir. Damar divarları əvvəlki kimi elastik olmadıqda nəbz dalğasını yumşaltmaq qabiliyyəti azalır.
Əvvəllər yaşlı insanlar üçün 150–160 mm civə sütunu sistolik təzyiq müəyyən hallarda qəbul edilən göstərici sayılsa da, müasir tibbdə belə yüksək rəqəmlər təhlükəsiz “yaş norması” kimi qəbul edilmir.
Hazırda müalicənin əsas məqsədlərindən biri arterial təzyiqi 140/90 mm civə sütunundan aşağı saxlamaqdır. Müalicə yaxşı tolere edilirsə, həkim təzyiqin təxminən 130/80 səviyyəsinə endirilməsini də hədəfləyə bilər.
Lakin təzyiqi dərman vasitəsilə özbaşına və kəskin şəkildə aşağı salmaq olmaz. Xüsusilə yaşlı insanlarda təzyiqin sürətlə düşməsi başgicəllənmə, halsızlıq, tarazlıq pozğunluğu və yıxılmalara səbəb ola bilər. Müalicə sxemini həkim müəyyən etməlidir.
Təzyiqi evdə necə düzgün ölçmək olar?
Daha dəqiq nəticə əldə etmək üçün ölçmədən əvvəl təxminən 5 dəqiqə sakit oturmaq məsləhətdir.
Ölçmə zamanı:
- kürək stulun söykənəcəyinə dayaq olmalıdır;
- ayaqlar yerə tam basmalıdır;
- qol təxminən ürək səviyyəsində saxlanmalıdır;
- danışmaq və hərəkət etmək olmaz.
Bədənin düzgün olmayan vəziyyəti belə ölçmə nəticəsinə təsir göstərə bilər.
Təzyiqi mütəmadi izləyən şəxslər göstəriciləri səhər və axşam ölçüb qeyd edə bilərlər. Əgər həkim tərəfindən xüsusi ölçmə rejimi müəyyən edilibsə, həmin qaydaya əməl etmək lazımdır.
Təzyiqi normal saxlamaq üçün nə etmək olar?
Sağlam təzyiqin qorunmasında həyat tərzi mühüm rol oynayır. Mütəxəssislər gündəlik duz qəbulunu təxminən 5 qramla məhdudlaşdırmağı, kaliumla zəngin qidaları rasiona daxil etməyi və fiziki aktivliyi artırmağı tövsiyə edirlər.
Gündə təxminən 30 dəqiqə müntəzəm fiziki aktivlik ürək və damarların fəaliyyətinə müsbət təsir göstərə bilər.
Siqaretdən imtina da vacibdir. Nikotin damarların daralmasına səbəb ola bilər.
Artıq çəki varsa, hətta bədən çəkisinin müəyyən qədər azaldılması belə arterial təzyiq göstəricilərinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
Yuxu, balanslaşdırılmış qidalanma və təzyiqin müntəzəm ölçülməsi də profilaktikanın vacib hissəsidir.
Əgər arterial təzyiq davamlı olaraq yüksək çıxırsa, insan özünü yaxşı hiss etsə belə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
