Maaş alan kimi pulumuz hara gedir? – Azərbaycanda ən çox nəyə pul xərclənir?
Ayın əvvəlində maaş karta köçürülür. Bir neçə gün sonra kommunal ödənişlər, ərzaq alış-verişi, yol xərcləri, kreditlər, uşaqların ehtiyacları və digər ödənişlər başlayır. Ayın sonuna yaxın isə çoxlarının düşündüyü eyni sual ortaya çıxır: “Pul hara getdi?”
Rəsmi statistika göstərir ki, Azərbaycanda əhalinin istehlak xərclərinin ən böyük hissəsi gündəlik tələbatla bağlıdır. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycanda adambaşına orta aylıq istehlak xərci 384,4 manat olub. Bu, 2024-cü illə müqayisədə 20,9 manat və ya 5,7 faiz çoxdur.
Başqa sözlə, orta hesabla hər bir Azərbaycan sakininin bir ay ərzində ərzaq, qeyri-ərzaq məhsulları və müxtəlif xidmətlərə sərf etdiyi vəsait 384 manatdan bir qədər çox olub. Lakin bu rəqəm birbaşa “orta maaş” demək deyil. 384,4 manat istehlak xərcləridir, gəlir deyil. Üstəlik, Statistika Komitəsinin metodologiyasına görə kredit ödənişləri, borclar, vergilər, aliment və digər istehlakdan kənar xərclər bu göstəriciyə daxil edilmir.
Ən böyük xərc yenə ərzaqdır
2021–2025-ci illərin göstəricilərinin təhlili göstərir ki, qida məhsulları Azərbaycan ailələrinin istehlak səbətində ən böyük xərc maddəsi olaraq qalır. Bununla yanaşı, son illərdə nəqliyyat, rabitə, təhsil, istirahət, restoran və mehmanxana xidmətləri kimi sahələrə çəkilən xərclərin də artdığı müşahidə olunur.
Bu mənzərə ailə büdcəsinin yalnız “ərzaq və kommunal xərclərdən” ibarət olmadığını göstərir. Müasir şəhər həyatında nəqliyyat, mobil rabitə, internet, kafe-restoran, təhsil və digər xidmətlər də aylıq büdcədə getdikcə daha böyük yer tutur.
Məsələn, 2025-ci ilin yanvar-sentyabr aylarına dair Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarında istehlak xərclərinin strukturunda mehmanxana, kafe və restoran xidmətlərinin payı 7,4 faiz, istirahət və mədəniyyət xidmətlərinin payı 4 faiz, təhsil xərclərinin payı isə 1,7 faiz göstərilib.
Bu rəqəmlər göstərir ki, ailələrin xərcləri yalnız evə alınan məhsullardan ibarət deyil. İnsanlar xidmətlərə də kifayət qədər vəsait ayırırlar.
Bəs niyə maaş tez bitir?
İqtisadçıların diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri nominal xərclərin artmasının avtomatik olaraq insanların daha çox istehlak etdiyi anlamına gəlməməsidir.
2025-ci ildə adambaşına orta aylıq istehlak xərci 384,4 manata çatıb və bu göstərici 2021-ci illə müqayisədə 24,6 faiz yüksəkdir. Lakin xərclərin artımında qiymət dəyişikliklərinin də rolu var. Buna görə statistik olaraq daha çox manat xərclənməsi ailənin real olaraq daha çox məhsul aldığı mənasına gəlmir.
Başqa sözlə, maaş artanda və ya ailənin nominal xərcləri yüksələndə bunun bir hissəsi sadəcə bahalaşmanın təsirini əks etdirə bilər.
Bakı ilə regionlar arasında da fərq var
Xərclərin həcmi bütün ölkə üzrə eyni deyil. Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-ci ilin son rübünə dair məlumatlarında adambaşına aylıq istehlak xərcləri Bakı şəhərində 410,4 manat, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 395,3 manat, Abşeron-Xızı iqtisadi rayonunda 391,1 manat göstərilib. Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda isə bu göstərici 368 manat olub.
Bu fərq yaşayış xərclərinin regiondan-regiona dəyişdiyini göstərir. Şəhər həyatında nəqliyyat, xidmətlər, restoran və digər ödənişlərin daha yüksək olması ailə büdcəsinin strukturuna da təsir edir.
Ekspertlər nə deyir?
İqtisadçıların yanaşmasına görə, ailə büdcəsində əsas problem yalnız gəlirin az olması deyil, xərclərin əvvəlcədən planlaşdırılmaması və kiçik ödənişlərin ay ərzində toplanaraq böyük məbləğə çevrilməsidir.
Xüsusilə gündəlik ərzaq alış-verişi, taksi, kafe-restoran, onlayn sifarişlər və kiçik məbləğli alışlar ilk baxışda böyük xərc kimi görünməsə də, ayın sonunda ailə büdcəsinə ciddi təsir edə bilir.
Mütəxəssislər ailələrə maaş daxil olan kimi bütün vəsaiti sərbəst xərcləmək əvəzinə onu əvvəlcədən bir neçə istiqamətə bölməyi tövsiyə edirlər: məcburi ödənişlər, ərzaq və gündəlik ehtiyaclar, nəqliyyat və rabitə, şəxsi xərclər və yığım.
Burada əsas məqsəd hər manatın hara xərcləndiyini bilməkdir. Çünki ailə büdcəsində ən böyük “itki” çox vaxt bir böyük alışdan deyil, gün ərzində və ay ərzində təkrar olunan kiçik xərclərdən yaranır.
Maaşın ən böyük düşməni nədir?
Rəqəmlərdən çıxan əsas nəticə budur: Azərbaycan ailəsinin büdcəsində ən böyük yük gündəlik istehlakla bağlıdır. Ərzaq əsas xərc maddəsi olaraq qalır, xidmətlərin payı isə artır.
Buna görə “maaşım niyə tez bitir?” sualının cavabı yalnız maaşın məbləğində axtarılmamalıdır. Qiymət artımı, yaşayış yerinin xərcləri, ailənin tərkibi, gündəlik vərdişlər və xidmətlərə ayrılan vəsait birlikdə ailə büdcəsini formalaşdırır.
Ən maraqlısı isə budur: ayın sonunda pulun hara getdiyini anlamağın ən sadə yolu bir ay ərzində bütün xərcləri – hətta 2-3 manatlıq ödənişləri belə – qeyd etməkdir. Çox vaxt insanı təəccübləndirən məhz həmin “xırda” xərclərin ayın sonunda yaratdığı böyük məbləğ olur.
Samir Abdulla
