ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi neft bazarını yeni mərhələyə keçirib. Bir neçə gün əvvəl 90 dollar həddini aşan Brent markalı neft sentyabrın 1-də təxminən 91,5 dollar, ABŞ-ın WTI nefti isə 87 dollar ətrafında ticarət olunur. Bir gün əvvəl isə Brent 90,49 dollarda, WTI 85,76 dollarda qərarlaşıb.
Bu rəqəmlərin arxasında sadəcə psixoloji amil dayanmır. Bazar real fiziki təchizat problemi ilə üz-üzədir.
Əsas məsələ neftin qiyməti deyil, Hörmüzdür
ABŞ-İran qarşıdurmasının qlobal enerji bazarı üçün ən təhlükəli tərəfi Hörmüz boğazıdır.
Bu marşrutdan müharibədən əvvəl dünya üzrə dəniz yolu ilə daşınan neft və qazın təxminən beşdə biri keçirdi. Hazırda isə boğazdan gəmi hərəkəti kəskin azalıb. Reuters-in sentyabrın 1-də yaydığı məlumatda bildirilir ki, bazar ertəsi Hörmüzdən cəmi 5 gəmi keçib və onların arasında neft tankeri olmayıb.
Bu, bazar üçün çox mühüm siqnaldır.
Çünki neft hasil etmək başqa, onu istehlakçıya çatdırmaq tamam başqa məsələdir. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Küveyt, Qətər və digər Körfəz ölkələrində neft hasil olunsa belə, onun dünya bazarına çıxarılması üçün logistika zəncirinin işləməsi lazımdır.
Məhz buna görə hazırkı bahalaşmanı yalnız “İranın nefti bazardan çıxır” kimi izah etmək düzgün olmaz. Əsas risk daşınma imkanlarının məhdudlaşmasıdır.
Bazar nə qədər neft itirə bilər?
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin avqust hesabatı vəziyyətin miqyasını göstərir. Agentlik 2026-cı ildə qlobal neft təklifinin orta hesabla 4,3 milyon barel/gün azalacağını proqnozlaşdırır. İyulda qlobal təklif 101,5 milyon barel/günə yüksəlsə də, bu rəqəm əvvəlki ilin eyni dövründən 6,3 milyon barel/gün aşağı olub.
Eyni zamanda Körfəz regionunda təxminən 8,3 milyon barel/gün hasilat hələ də bağlı vəziyyətdədir.
Bu, qiymətlərin niyə sürətlə reaksiya verdiyini izah edir.
Lakin burada başqa maraqlı proses də başlayır: yüksək qiymət tələbi zəiflədir.
IEA 2026-cı ildə qlobal neft tələbinin orta hesabla 1,6 milyon barel/gün azalacağını gözləyir. Yəni bazarda təklif şoku yaranarkən, bahalaşmanın özü tələbin azalmasına səbəb olur. Bu isə qiymətin nə qədər yüksələ biləcəyinə müəyyən sərhəd qoyur.
Niyə neft hələ 120-130 dollara qalxmayıb?
İlk baxışda sual yaranır: əgər Hörmüzdə vəziyyət bu qədər təhlükəlidirsə, neft niyə artıq 120-130 dollara qalxmayıb?
Cavab bazarın ehtiyat mexanizmlərində və alternativ təchizat imkanlarındadır.
ABŞ, Kanada, Braziliya, Qayana və digər Amerika qitəsi ölkələrinin hasilatı artır. Reuters-in məlumatına görə, 2026-cı ildə Amerika qitəsinin neft ixracı rekord səviyyəyə – təxminən 11,7 milyon barel/günə çatıb. Bu neftin bir hissəsi Asiyaya yönəlir və Yaxın Şərqdən yaranan boşluğu tam olmasa da, müəyyən qədər kompensasiya edir.
Bu, neft bazarının strukturunda uzunmüddətli dəyişiklik yarada bilər.
Asiya ölkələri əvvəllər Yaxın Şərq neftindən daha çox asılı idilər. İndi isə ABŞ, Braziliya, Kanada və Qayanadan gələn neftin payı artır. Münaqişə başa çatdıqdan sonra belə bu yeni logistika əlaqələrinin bir hissəsinin qorunması mümkündür.
100 dollar həddi keçiləcək?
Hazırkı vəziyyətdə 100 dollar psixoloji həddi real görünür, amma bunun uzun müddət qorunması artıq başqa məsələdir.
Dünya Bankının aprel proqnozunda 2026-cı il üçün Brentin orta qiyməti 86 dollar götürülmüşdü. Lakin Yaxın Şərqdə təchizat və ticarət problemlərinin daha da genişlənməsi halında bank qiymətin illik orta hesabla 95-115 dollar diapazonuna çıxa biləcəyini qeyd edib.
Bu proqnoz xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki 100 dolların üzərinə çıxmaq üçün təkcə hərbi qarşıdurmanın davam etməsi kifayət deyil. Neft infrastrukturu və ixrac marşrutlarında əlavə və davamlı zərər yaranmalıdır.
Başqa sözlə, bazar hazırda iki riski qiymətləndirir:
Birinci risk: Hörmüzün uzun müddət bağlı qalması.
İkinci risk: Körfəz ölkələrinin neft infrastrukturlarına və ixrac terminallarına yeni zərbələrin endirilməsi.
İkinci ssenari reallaşarsa, 100 dollardan yuxarı qiymətlər daha uzun müddət qala bilər.
Əks ssenari də var
Neft bazarında yalnız bahalaşma ssenarisinə köklənmək düzgün deyil.
Əgər ABŞ və İran arasında diplomatik kanallar yenidən işə düşsə, Hörmüzdə gəmiçilik bərpa olunsa və Körfəz ölkələrinin hasilatı əvvəlki səviyyəyə qayıtsa, hazırda qiymətə əlavə olunan geosiyasi risk mükafatı sürətlə yox ola bilər.
Bu halda neftin qiyməti çox sürətlə aşağı düşə bilər.
Bunun səbəbi odur ki, müharibə riskinin aradan qalxması ilə yanaşı bazara əvvəlcə itirilmiş hesab olunan neftin geri qayıtması gözləntisi yaranacaq. Eyni zamanda Amerika qitəsində artan hasilat və zəifləyən qlobal tələb qiymətlərə əlavə təzyiq göstərəcək.
Reuters-in avqust sorğusunda 31 iqtisadçı və analitik 2026-cı il üçün Brentin orta qiymətini 85,08 dollar, WTI-ni isə 80,20 dollar proqnozlaşdırıb. Yəni hazırkı 90 dollardan yuxarı qiymətlər bazarın bütün il üçün gözləntisi deyil, böyük ölçüdə müharibə riskinin yaratdığı əlavə qiymətdir.
Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Neftin 90-100 dollar intervalında qalması Azərbaycan üçün ilk baxışda müsbət görünür. Çünki ölkənin ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi enerji sektorundan formalaşır.
Lakin burada paradoks var.
Neftin bahalaşması Azərbaycanın gəlirlərini artıra bilər, amma uzunmüddətli və kəskin bahalaşma dünya iqtisadiyyatında inflyasiyanı sürətləndirərsə, iqtisadi artım zəifləyə bilər. Bu isə neftə tələbin azalması və gələcəkdə qiymətlərin yenidən aşağı düşməsi riskini artırır.
Üstəlik, Azərbaycan da enerji bazarının bir hissəsidir və regiondakı logistika, sığorta, nəqliyyat və geosiyasi risklərin artmasından dolayı dolayı təsirlərdən kənarda qala bilməz.
Əsas sual 100 dollar deyil
Hazırda bazarın qarşısında duran əsas sual “Brent 100 dolları keçəcəkmi?” deyil.
Əsas sual Hörmüz boğazının nə qədər müddətə normal fəaliyyət göstərə bilməyəcəyidir.
Əgər problem qısamüddətli olarsa, 90-100 dollar diapazonundakı qiymətlər əsasən risk mükafatı kimi qalacaq və diplomatik razılaşma əldə edilən kimi sürətlə aşağı düşə bilər.
Əgər böhran aylarla davam edər və əlavə enerji infrastrukturu sıradan çıxarsa, 100 dollar artıq müvəqqəti psixoloji hədd yox, bazarın yeni reallığına çevrilə bilər.
Hazırkı mənzərə isə aralıq ssenarini göstərir: neftin 90 dolların üzərində qalması üçün kifayət qədər risk var, lakin qiymətin 120-130 dollara davamlı yüksəlməsi üçün böhranın daha da dərinləşməsi lazımdır.
Başqa sözlə, neft bazarı hazırda müharibənin özündən daha çox müharibənin nə qədər davam edəcəyini qiymətləndirir.
Samir Abdulla
