Bakıda tıxaclar, avtomobillərin sıx hərəkəti və yol kənarlarında tozlanma yalnız şəhər nəqliyyatının problemi deyil. Hava çirklənməsi insanların sağlamlığına, şəhərdə yaşamaq rahatlığına və iqtisadi məhsuldarlığa da təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən ekoloji vəziyyəti qiymətləndirərkən yalnız atmosferə atılan zərərli maddələrin miqdarına deyil, onların insanlara və iqtisadiyyata vurduğu zərərə də baxmaq lazımdır.
2026-cı il mayın 27-də Journal of Forest and Ecosystem Sciences jurnalında Bakı şəhərində nəqliyyatın hava çirklənməsinə təsiri haqqında elmi araşdırma dərc olunub. Tədqiqatda paytaxtın nəqliyyat yükü yüksək olan dörd əsas avtomobil yolunda emissiyalar və onların sosial-iqtisadi nəticələri qiymətləndirilib.
Araşdırmanın müəllifləri nəqliyyatla əlaqəli hava çirklənməsinin yaratdığı illik iqtisadi itkiləri 370 milyon ABŞ dollarından çox hesablayıblar. Bu qiymətləndirməyə vaxtından əvvəl ölümlər, əlavə səhiyyə xərcləri və məhsuldarlığın azalması ilə əlaqəli itkilər daxildir.
370 milyon dollardan çox rəqəmi dövlət büdcəsindən birbaşa çıxan məbləğ kimi başa düşmək olmaz. Bu, tədqiqatda istifadə edilən metodologiya əsasında hesablanan sosial-iqtisadi zərər qiymətləndirməsidir. Nəticələr seçilmiş məlumatlardan, fərziyyələrdən və hesablamaların əhatə dairəsindən asılıdır.
Ən təhlükəli çirkləndiricilərdən biri gözlə görünmür
Hava çirklənməsinin mühüm göstəricilərindən biri PM2.5 adlanan xırda hissəciklərdir. Onların diametri 2,5 mikrometrdən çox olmur. Bu ölçü hissəciklərin tənəffüs sisteminin dərin hissələrinə daxil olmasına imkan verə bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı PM2.5 hissəciklərinin uzunmüddətli təsirini ürək-damar və tənəffüs xəstəlikləri ilə əlaqələndirir. Çirklənmənin təsiri insanın məruz qalma müddətindən, havadakı maddələrin konsentrasiyasından və fərdi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır.
Araşdırmada Bakıda PM2.5 hissəciklərinin orta illik konsentrasiyasının bəzi hesablamalar üzrə hər kubmetr üçün 19–45 mikroqram intervalında olduğu göstərilir. Bu, şəhərin bütün ərazilərində eyni səviyyənin qeydə alındığı anlamına gəlmir. Yolun yaxınlığı, nəqliyyat sıxlığı, hava şəraiti və ölçmə nöqtəsi nəticələrə təsir göstərə bilər.
Problemi yalnız avtomobillərlə həll etmək mümkündürmü?
Nəqliyyat emissiyalarının azaldılması vacibdir, lakin şəhərin hava keyfiyyətinə başqa amillər də təsir edir. Sənaye müəssisələri, tikinti işləri, yol tozu, yanacaq yanması və meteoroloji şərait ümumi mənzərənin bir hissəsidir.
Tədqiqat müəllifləri köhnə avtomobillərin payının azaldılması, ictimai nəqliyyatın təkmilləşdirilməsi, elektrik nəqliyyatının genişləndirilməsi və şəhərdə yaşıllıqların artırılması kimi tədbirləri təklif edirlər. Bu addımların nəticəsi onların necə planlaşdırılmasından və tətbiqindən asılı olacaq.
Yaşıllıq sahələri şəhər mühitini yaxşılaşdırır, kölgə yaradır və bəzi çirkləndiricilərin təsirini azalda bilər. Lakin ağac əkmək emissiyaların mənbəyini aradan qaldırmır. Buna görə yaşıllaşdırma nəqliyyatın və sənayenin yaratdığı çirklənmənin azaldılması ilə paralel aparılmalıdır.
Bakı üçün hansı addımlar daha vacibdir?
Şəhərdə hava keyfiyyətinin müntəzəm ölçülməsi, nəticələrin ictimaiyyətə açıq təqdim edilməsi və müxtəlif ərazilər üzrə müqayisə aparılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, sıx məhəllələrdə təhlükəsiz piyada yolları, rahat ictimai nəqliyyat və yaşıllıq zolaqları şəhərin ekoloji vəziyyətinə uzunmüddətli töhfə verə bilər.
Hava çirklənməsi yalnız ekoloqların müzakirə etdiyi məsələ deyil. O, insanların sağlamlığı, gündəlik həyat keyfiyyəti və şəhərin iqtisadi səmərəliliyi ilə bağlı problemdir. Bakıda bu məsələnin həlli üçün ölçülə bilən göstəricilər, davamlı monitorinq və nəqliyyat siyasətinin yenilənməsi vacibdir.
S.Abdulla
