Dünya bazarında neftin qiyməti yenidən 100 dollar həddini keçib. Enerji təchizatı ilə bağlı risklər, Yaxın Şərqdəki münaqişə və ABŞ-da hasilata təsir göstərən hava şəraiti bazarda qiymət dəyişkənliyini artırıb. Neft ixrac edən Azərbaycan üçün bu dinamika dövlət gəlirləri baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin dünya bazarında qiymətin yüksəlməsi ölkənin bütün iqtisadi problemlərinin avtomatik həll olunması demək deyil.
Reuters-in məlumatına görə, Brent markalı neftin fyuçersləri həmin gün 44 sent bahalaşaraq bir barel üçün 104,72 dollara çatıb. ABŞ markası WTI isə 36 sent artaraq 91,85 dollar olub. Bu göstəricilər həmin ticarət gününün qiymətləridir; sonrakı sessiyalarda kotirovkalar dəyişə bilər.
Brent neftinin bir barelinin 104,72 dollar olması dünya bazarında Azərbaycan neftinin də eyni qiymətə satılması demək deyil. Faktiki satış qiyməti neftin keyfiyyətindən, müqavilə şərtlərindən, daşınma xərclərindən və bazardakı qiymət fərqlərindən asılıdır.
Neft niyə bahalaşır?
Neft bazarında qiymətə həm real təklif, həm də gələcək təchizatla bağlı gözləntilər təsir göstərir. Yaxın Şərqdə hərbi gərginlik və mühüm dəniz marşrutlarının təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıq tədarükün pozulacağı ehtimalını artırır.
Reuters-in oktyabrın 9-da yaydığı məlumata əsasən, ABŞ-ın Meksika körfəzində yaxınlaşan qasırğa səbəbindən dənizdəki neft hasilatının 70 faizdən çoxu müvəqqəti dayandırılmışdı. Bu da bazarda təkliflə bağlı narahatlığı gücləndirən amillərdən biri olub.
Bununla yanaşı, neftin qiyməti yalnız münaqişələrdən asılı deyil. İstehlakın artması və ya zəifləməsi, ABŞ və digər ölkələrin ehtiyatları, OPEC+ qərarları və qlobal iqtisadi artım gözləntiləri də qiymətin istiqamətini dəyişə bilər.
Azərbaycan daha çox gəlir əldə edə bilərmi?
Neftin satış qiymətinin yüksəlməsi, hasilat və ixrac həcmi dəyişmədiyi halda, hər bareldən əldə edilən potensial gəliri artıra bilər. Bu, dövlətin neft gəlirlərinə və büdcə daxilolmalarına müsbət təsir göstərə bilər.
Lakin nəticə bir neçə şərtdən asılıdır. Əvvəla, Azərbaycanın faktiki ixrac qiyməti dünya göstəricisi ilə eyni deyil. İkincisi, hasilatın həcmi, əməliyyat xərcləri və müqavilə mexanizmləri də nəzərə alınmalıdır. Üçüncüsü, büdcə gəlirlərinə təsir neftin hansı qiymətdə və nə qədər müddət ərzində qalmasından asılıdır.
Qiymətin artması həm də risklər yarada bilər. Qlobal enerji bahalaşması nəqliyyat və istehsal xərclərini artıraraq başqa ölkələrdə inflyasiyanı gücləndirə bilər. Bu, idxal etdiyi mallardan asılı olan iqtisadiyyatlara dolayı təsir göstərə bilər.
Əsas məsələ yüksək qiymət deyil, gəlirin idarə edilməsidir
Neft gəlirlərinin artması iqtisadiyyatın qeyri-neft sahələrinin inkişafına, infrastrukturun yenilənməsinə və insan kapitalına yönəldildikdə uzunmüddətli fayda verə bilər. Əks halda, müvəqqəti qiymət sıçrayışını davamlı gəlir artımı kimi qəbul etmək büdcə planlaşdırılmasında risk yaradır.
Brent neftinin 105 dollara yaxınlaşması Azərbaycan üçün potensial gəlir imkanları yaradır. Ancaq ölkənin iqtisadi dayanıqlığı yalnız neftin bahalaşmasından deyil, gəlirlərin necə bölüşdürülməsindən və qeyri-neft iqtisadiyyatının nə dərəcədə güclənməsindən asılıdır.
