Azərbaycanda 2026-cı il taxıl biçini rekord göstəricilərdən biri ilə yadda qalıb. Artıq 3 milyon tondan çox taxıl yığılıb. Ölkədə həm dövlət, həm də özəl sektorda təxminən 1,5 milyon tonluq saxlama infrastrukturu mövcuddur. Buna baxmayaraq, Azərbaycan yüksək keyfiyyətli ərzaqlıq buğda üzrə hələ də idxaldan asılıdır. Məsələnin əsas sualı da məhz budur: problem taxılın miqdarındadır, yoxsa keyfiyyətində?
3 milyon tonluq rekord nəyi dəyişir?
2026-cı ilin iyul ayının sonuna olan operativ məlumatlara görə, Azərbaycanda payızlıq taxıl sahələrindən 3 milyon 38 min 467 ton məhsul əldə edilib. Bu məhsul 883 min 995 hektar sahədən yığılıb və biçin həmin tarixdə əkin sahələrinin təxminən 92 faizini əhatə edib. Orta məhsuldarlıq isə hər hektara 34,4 sentner təşkil edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1,6 sentner çoxdur. Məhsulun strukturunda arpa da mühüm yer tutur. 479 min 669 hektardan 1 milyon 491 min 990 ton arpa yığılıb.
Bu rəqəmlər ilk baxışda Azərbaycanın taxıl təhlükəsizliyi problemini böyük ölçüdə həll etdiyini düşünməyə əsas verə bilər. Amma burada vacib bir statistika fərqi var. 3 milyon ton taxıl – 3 milyon ton ərzaqlıq buğda demək deyil.
Əsas problem taxılın miqdarı deyil
Azərbaycanın taxıl istehsalında əsas müzakirə edilməli məsələ məhsulun ümumi həcmi ilə yanaşı, onun keyfiyyət göstəriciləridir. Çörək və un istehsalında istifadə olunan ərzaqlıq buğdanın müəyyən keyfiyyət tələblərinə cavab verməsi lazımdır. Ona görə də ölkədə taxıl istehsalının artması avtomatik olaraq idxal ehtiyacının tam aradan qalxması demək deyil. Əgər istehsal olunan buğdanın müəyyən hissəsi yüksək keyfiyyətli un istehsalına uyğun deyilsə, dəyirmanlar və un istehsalçıları xaricdən əlavə buğda almağa davam edəcəklər. Beləliklə, Azərbaycan üçün gələcək mərhələdə əsas hədəf sadəcə “daha çox taxıl istehsal etmək” yox, “daha çox keyfiyyətli ərzaqlıq buğda istehsal etmək” olmalıdır.
1,5 milyon tonluq anbar nə deməkdir?
Ölkədə həm dövlət, həm də özəl sektora məxsus taxıl saxlama infrastrukturunun ümumi potensialı təxminən 1,5 milyon ton qiymətləndirilir. Bundan başqa, Dövlət Taxıl Fondunun rəsmi ehtiyat tutumu 750 min ton təşkil edir.
Bu infrastruktur taxıl təhlükəsizliyinin mühüm elementidir.
Çünki taxıl təhlükəsizliyi yalnız məhsulu yetişdirməkdən ibarət deyil. Məhsulun vaxtında tədarük edilməsi, keyfiyyətinin qorunması, düzgün saxlanması, bazara mərhələli çıxarılması, fövqəladə vəziyyətlərdə ehtiyat kimi istifadə edilməsi də eyni dərəcədə vacibdir.
Lakin burada başqa bir məsələ meydana çıxır: anbar tutumu ilə ölkənin illik istehsal həcmi arasında da fərq var. 2026-cı ildə 3 milyon tondan çox taxıl istehsalı fonunda 1,5 milyon tonluq ümumi saxlama potensialı bütün məhsulun eyni vaxtda anbarlaşdırılması üçün kifayət edən tutum demək deyil.
Bu səbəbdən logistika, elevator və anbar infrastrukturunun genişləndirilməsi də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan niyə Rusiyadan buğda alır?
Azərbaycanın taxıl idxalında Rusiya əsas tədarükçü olaraq qalır. Qazaxıstan da mühüm alternativ mənbələrdən biridir.
Bunun bir neçə səbəbi var.
Birincisi, coğrafi yaxınlıqdır. Rusiya ilə Azərbaycan arasında quru və dəmir yolu əlaqələrinin olması daşınmanı nisbətən əlverişli edir.
İkincisi, qiymətdir. Üçüncüsü isə buğdanın keyfiyyət xüsusiyyətləridir. Müxtəlif mənşəli buğdaların qarışdırılması bəzi hallarda unun və son məhsulun keyfiyyət göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasına imkan verir.
Bu isə Azərbaycanın taxıl siyasətində maraqlı paradoks yaradır: Ölkə özündə milyonlarla ton taxıl istehsal edir, amma çörək sənayesinin ehtiyac duyduğu müəyyən keyfiyyətli buğda növləri üçün xarici bazara müraciət edir.
Rusiya amili: üstünlük və risk
Rusiya Azərbaycanın taxıl idxalında əsas mənbə olduğu üçün bu əlaqə bir tərəfdən üstünlükdür. Yaxınlıq logistika xərclərini aşağı sala və tədarükün daha çevik təşkilinə imkan verə bilər. Digər tərəfdən isə bu, tədarükün bir ölkədə yüksək səviyyədə cəmləşməsi riskini yaradır.
Qara dəniz regionunda müharibə, limanlara və nəqliyyat infrastrukturuna mümkün hücumlar, ixrac siyasətində dəyişikliklər və dünya bazarındakı qiymət dalğalanmaları Azərbaycan bazarına birbaşa olmasa da, qiymət və logistika kanalı ilə təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan Qazaxıstan, Türkiyə və digər alternativ mənbələrin əhəmiyyəti artır.
İran böhranının taxıla nə dəxli var?
Azərbaycan İrandan əsas buğda tədarükçüsü kimi asılı deyil. Lakin regiondakı geosiyasi gərginlik yenə də taxıl bazarına təsir göstərə bilər. Çünki taxılın qiyməti yalnız buğdanın öz qiymətindən formalaşmır. Burada yanacaq, gübrə, kənd təsərrüfatı texnikası, sığorta və logistika xərcləri də mühüm rol oynayır. Enerji və daşınma xərclərinin yüksəlməsi nəticədə həm yerli istehsalın, həm də idxal olunan taxılın maya dəyərinə təsir edə bilər.
Deməli, Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi məsələsinə yalnız ölkə daxilindəki məhsul həcmi prizmasından baxmaq kifayət deyil.
Dövlət niyə 400 manatlıq qiymət və subsidiya tətbiq edir?
Yerli ərzaqlıq buğda istehsalını artırmaq üçün dövlət 2026-cı ildə tədarük qiymətini 400 manat/ton səviyyəsində saxlayıb. Bundan əlavə, müasir suvarma sistemlərindən istifadə edən təsərrüfatlarda istehsal edilərək Dövlət Ehtiyatları Agentliyinə və un dəyirmanlarına təhvil verilən ərzaqlıq buğdanın hər tonuna 100 manat məhsul subsidiyası ödənilir. Bu mexanizmin iqtisadi məntiqi aydındır: fermer üçün keyfiyyətli buğda istehsalını daha cəlbedici etmək.
Əgər dövlətin əsas məqsədi idxalı azaltmaqdırsa, sadəcə hektardan daha çox məhsul əldə etmək kifayət etməyəcək.
Fermer üçün keyfiyyətli buğda yetişdirmək də daha gəlirli olmalıdır.
Azərbaycanın əsas problemi “taxıl qıtlığı” deyil
Mövcud rəqəmləri bir araya gətirdikdə Azərbaycanın taxıl təhlükəsizliyi ilə bağlı mənzərə daha aydın görünür.
Ölkədə 3 milyon tondan çox taxıl istehsalı var. 1,5 milyon ton civarında ümumi saxlama infrastrukturu mövcuddur. 750 min tonluq Dövlət Taxıl Fondu ehtiyat tutumu var. Lakin yüksək keyfiyyətli ərzaqlıq buğda üzrə idxal ehtiyacı qalır.
Bu rəqəmlər Azərbaycanın qarşısında duran növbəti mərhələnin fərqli olduğunu göstərir.
Artıq məsələ yalnız məhsuldarlığı artırmaq deyil. İndi əsas sual istehsal olunan taxılın nə qədərinin keyfiyyətli ərzaqlıq buğda olmasıdır.
Növbəti hədəf nə olmalıdır?
Azərbaycanın taxıl siyasətində növbəti mərhələ üç istiqamətdə qurula bilər.
Birinci – keyfiyyət. Ərzaqlıq buğdanın məhsuldarlığı ilə yanaşı, onun un sənayesinin tələblərinə uyğunluğuna diqqət artırılmalıdır.
İkinci – diversifikasiya. Taxıl idxalında bir əsas ölkədən yüksək asılılığın yaratdığı riskləri azaltmaq üçün alternativ tədarük kanalları saxlanılmalıdır.
Üçüncü – saxlama və logistika. İstehsal artdıqca elevator və anbar şəbəkəsinin genişləndirilməsi vacibdir. Əks halda yüksək məhsulun bir hissəsinin saxlanması və bazara düzgün zamanda çıxarılması çətinləşə bilər.
Nəticədə 2026-cı ilin 3 milyon tonluq göstəricisi Azərbaycanın kənd təsərrüfatı üçün mühüm uğurdur. Amma bu rəqəmi ərzaqlıq buğda üzrə tam özünütəminetmə göstəricisi kimi qəbul etmək olmaz.
Əsl strateji hədəf 3 milyon tonu keçməkdən daha böyükdür: Azərbaycanın öz çörək sənayesinin ehtiyac duyduğu keyfiyyətli buğdanı mümkün qədər ölkə daxilində istehsal edə bilməsi.
Məhz bu baş verərsə, taxıl istehsalındakı rekord yalnız statistik uğur deyil, həm də real ərzaq təhlükəsizliyi göstəricisinə çevriləcək.
S.Abdulla
