Azərbaycanda dərman və digər əczaçılıq məhsullarına tələbatın böyük hissəsi idxal hesabına ödənilir. 2026-cı ilin ilk dörd ayında ölkəyə xaricdən gətirilən əczaçılıq məhsullarının dəyəri 170 milyon dolları ötüb. Maraqlısı isə budur ki, idxalın fiziki həcmi kəskin azalsa da, ona xərclənən vəsait artıb.
Bu mənzərə Azərbaycanın dərman bazarında qiymət, idxaldan asılılıq və yerli istehsal məsələlərini yenidən gündəmə gətirir.
Dörd ayda 170,8 milyon dollarlıq dərman gətirilib
Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2026-cı ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycana 4 884,92 ton əczaçılıq məhsulu idxal edilib.
Bu məhsulların ümumi dəyəri isə 170 milyon 815,44 min ABŞ dolları olub.
Müqayisə üçün, 2025-ci ilin eyni dövründə ölkəyə 7 496,63 ton əczaçılıq məhsulu gətirilmişdi və idxalın dəyəri 166 milyon 803,74 min dollar təşkil etmişdi.
Beləliklə, bir il ərzində fiziki həcmdə 34,8 faiz azalma olduğu halda, idxalın dəyəri 2,4 faiz artıb. Başqa sözlə, Azərbaycan bu ilin ilk dörd ayında daha az miqdarda əczaçılıq məhsulu alıb, amma bunun üçün daha çox pul ödəyib.
Bu, bazarda diqqət çəkən tendensiyadır.
Sadə hesablamaya görə, 2026-cı ilin yanvar-aprelində idxal olunan bir kiloqram əczaçılıq məhsulunun orta gömrük dəyəri təxminən 34,96 dollar olub. 2025-ci ilin eyni dövründə bu göstərici təxminən 22,25 dollar idi.
Yəni orta idxal dəyəri bir il ərzində təxminən 57 faiz yüksəlib.
Bu rəqəm aptekdə satılan konkret dərmanın qiymətinin də eyni nisbətdə artması demək deyil. Gömrük statistikası müxtəlif dərman və əczaçılıq məhsullarını birlikdə əhatə edir və məhsulların tərkibi, qiyməti, qablaşdırılması və texnoloji səviyyəsi fərqli ola bilər.
2025-ci ildə də yarım milyard dollardan çox dərman idxal olunub
İdxalın miqyasını tam il üzrə görmək üçün 2025-ci ilin nəticələri də maraqlıdır.
Ötən il Azərbaycana 527,2 milyon dollar dəyərində 17,3 min ton əczaçılıq məhsulu gətirilib.
2024-cü ildə isə bu göstəricilər 507,6 milyon dollar və 20,1 min ton olub.
Deməli, 2025-ci ildə idxalın dəyəri 3,9 faiz artsa da, fiziki həcm 14,2 faiz azalıb. Eyni zamanda bir kiloqram məhsulun orta idxal qiyməti 2024-cü ildə 25,19 dollardan 2025-ci ildə 30,49 dollara yüksəlib. Bu, təxminən 21 faizlik bahalaşma deməkdir.
Beləliklə, həm 2025-ci ildə, həm də 2026-cı ilin ilk dörd ayında eyni istiqamətli tendensiya görünür: idxal olunan məhsulun fiziki həcmi azalır, lakin idxala çəkilən vəsait azalmaq əvəzinə artır.
Dərman bazarında əsas xarici tərəfdaşlar kimlərdir?
Azərbaycanın əczaçılıq bazarı müxtəlif ölkələrdən gətirilən məhsullardan formalaşır.
Əvvəlki illərin dərman idxalı üzrə detallı statistikalarında Türkiyə, Rusiya, Almaniya, Hindistan, Fransa, İsveçrə, İtaliya, Ukrayna, Avstriya və Polşa əsas təchizatçılar sırasında olub. Məsələn, dərman idxalı üzrə əvvəlki TOP-10 siyahısında Türkiyə birinci, Rusiya ikinci, Almaniya üçüncü, Hindistan isə dördüncü yerdə qərarlaşıb.
Burada bir mühüm fərqə diqqət yetirmək lazımdır: bu siyahı cari ilin yanvar-aprel dövrünün ölkələr üzrə bölgüsü deyil, əvvəlki dövr üzrə açıqlanmış dərman idxalı statistikasını göstərir. 2026-cı ilin ilk dörd ayı üzrə ümumi idxal məbləği açıqlansa da, açıq mənbələrdə dərman idxalının ölkələr üzrə eyni səviyyədə detallı bölgüsü hazırda təqdim olunmayıb.
Ümumilikdə isə Azərbaycanın idxal bazarında Türkiyə, Rusiya, Çin və Avropa ölkələri mühüm yer tutur. 2025-ci ilin yekununda Azərbaycanın ümumi idxalında əsas tərəfdaşlar Çin, Rusiya və Türkiyə olub.
Yerli istehsal artır, amma idxala ehtiyac qalır
Azərbaycanın əczaçılıq sektorunda yerli istehsalın artırılması istiqamətində də müəyyən dinamika müşahidə edilir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə əczaçılıq məhsullarının istehsalı 35,5 faiz artıb. Əczaçılıq məhsullarının istehsalı emal sənayesində ən yüksək artım göstərən istiqamətlərdən biri olub.
Lakin yerli istehsalın artmasına baxmayaraq, idxal hələ də bazarın əsas mənbələrindən biridir.
Bu, xüsusilə yüksək texnologiyalı, patentlə qorunan, bioloji və xüsusi müalicə preparatları baxımından əhəmiyyətlidir. Belə məhsulların ölkə daxilində istehsalı böyük investisiya, texnologiya və uzunmüddətli tədqiqat tələb edir.
Əhali apteklərə nə qədər pul xərcləyir?
Dərman idxalının miqyasını daxili bazardakı satışlarla müqayisə etmək də maraqlıdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında pərakəndə ticarət şəbəkəsində əczaçılıq məhsulları və tibbi ləvazimatlara 2,8 faiz vəsait xərclənib.
Yanvar-may aylarında isə bu göstərici 749 milyon manat olub və ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 25,1 faiz artıb. Əczaçılıq məhsulları və tibbi ləvazimatların pərakəndə satışının artım tempi ümumi pərakəndə ticarətin artımından xeyli yüksək olub.
Bu rəqəmlər göstərir ki, dərman və tibbi məhsullar üçün daxili bazarda da kifayət qədər böyük maliyyə dövriyyəsi formalaşıb.
Ekspert baxımından əsas problem nədir?
İqtisadi baxımdan idxalın fiziki həcminin azalması öz-özlüyündə mənfi göstərici deyil. Əgər daha az miqdarda, lakin daha effektiv və bahalı preparatlar gətirilirsə, bu, məhsul strukturunun dəyişməsi ilə də bağlı ola bilər.
Amma idxalın həcmi azalarkən ümumi dəyərin artması orta idxal qiymətinin yüksəldiyini göstərir. 2026-cı ilin ilk dörd ayındakı rəqəmlər də məhz bunu göstərir.
Digər tərəfdən, dərman bazarında qiymətlərin formalaşması adi istehlak mallarından fərqlənir. Azərbaycanda dövlət qeydiyyatına alınmış dərmanların qiymətlərinin yuxarı həddi Tarif (Qiymət) Şurası tərəfindən tənzimlənir və burada referans qiymət metodundan istifadə olunur. Qiymətlər seçilmiş istinad ölkələrindəki rəsmi qiymətlər nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir.
Bu mexanizm idxalçıların və apteklərin qiyməti istədikləri kimi müəyyən etməsinin qarşısını almağa yönəlib. Bununla belə, idxal qiymətinin yüksəlməsi, valyuta, logistika, istehsalçı ölkədəki qiymətlər və dərmanın özü kimi amillər son bazar qiymətinə təsir göstərə bilər.
Dərman idxalında Azərbaycan nə qədər xaricdən asılıdır?
Rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycan əczaçılıq bazarında hələ də yüksək idxal payına malikdir.
2025-ci ildə ölkəyə 527 milyon dollardan çox əczaçılıq məhsulunun gətirilməsi, 2026-cı ilin ilk dörd ayında isə daha 170,8 milyon dollar xərclənməsi bu bazarın xarici təchizatçılardan asılılığının miqyasını göstərir.
Eyni zamanda yerli əczaçılıq istehsalının 2026-cı ilin ilk yarısında 35,5 faiz artması göstərir ki, daxili istehsalın genişləndirilməsi istiqamətində imkanlar mövcuddur.
Bu sahədə əsas məsələ yalnız daha çox dərman istehsal etmək deyil. Əsas hədəf idxaldan asılılığı azaltmaqla yanaşı, keyfiyyətli və əlçatan preparatların çeşidini artırmaq olmalıdır.
Çünki dərman bazarında hər bir əlavə xərc birbaşa vətəndaşın cibinə təsir edir.
Azərbaycanın dərman bazarında 2026-cı ilin ilk aylarında diqqətçəkən mənzərə yaranıb – ölkəyə gətirilən məhsulun tonajı kəskin azalıb, amma idxala ödənilən pul artıb. Bu isə gələcəkdə həm yerli istehsalın genişləndirilməsi, həm də dərmanların qiymət və əlçatanlığı məsələsini daha da aktuallaşdırır.
Samir Abdulla
