Azərbaycanda orta aylıq əməkhaqqı 1173 manata çatıb. İlk baxışdan bu, gəlirlərin artdığını göstərir. Lakin qiymətlərin də yüksəldiyini nəzərə alsaq, mənzərə bir qədər fərqli görünür: nominal maaş artımının hamısı vətəndaşın alıcılıq qabiliyyətinə çevrilmir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında orta aylıq nominal əməkhaqqı ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7,2 faiz artıb. Eyni zamanda, istehlak qiymətləri 5,7 faiz yüksəlib.
Bəs bu rəqəmlər əməkhaqqı alan vətəndaş üçün nə deməkdir?
Maaş artımının real göstəricisi nədir?
Nominal əməkhaqqı işçinin aldığı pul məbləğidir. Real əməkhaqqı isə həmin pulla nə qədər mal və xidmət almağın mümkün olduğunu göstərir. Maaşlar 7,2 faiz artdığı halda qiymətlər 5,7 faiz yüksəlibsə, bu göstəricilərin sadə fərqi 1,5 faiz bəndi edir. Qiymət indeksinə uyğun hesablamada isə real əməkhaqqı artımı təxminən 1,4 faiz alınır. Bu, əməkhaqqının alıcılıq qabiliyyətinin ümumi qiymət artımını nəzərə aldıqda cüzi yüksəldiyini göstərir. Başqa sözlə, nominal maaşdakı artımın böyük hissəsi qiymət artımının təsiri ilə zəifləyib.
Amma burada mühüm bir məqam var: ümumi inflyasiya hər ailənin xərclərini eyni dərəcədə əks etdirmir. Ailə büdcəsinin böyük hissəsi ərzaq, kirayə, kommunal xidmətlər və nəqliyyata gedirsə, həmin məhsul və xidmətlərin qiymət dəyişməsi konkret ailənin real gəlirinə daha güclü təsir göstərə bilər. Ona görə də orta əməkhaqqının artması hər bir işçinin eyni səviyyədə qazandığı və ya maddi vəziyyətinin eyni dərəcədə yaxşılaşdığı anlamına gəlmir.
1173 manat hamının aldığı maaş deyil
Orta aylıq əməkhaqqı göstəricisi ölkədəki muzdlu işçilərin əməkhaqlarının ümumi mənzərəsini təqdim edir. Lakin bu rəqəm hər bir işçinin maaşının 1173 manat olması demək deyil. Yüksək əməkhaqqı alanların göstəriciləri ümumi ortalamanı yuxarı çəkə bilər. Buna görə orta əməkhaqqı ilə yanaşı median əməkhaqqı da vacibdir. Median əməkhaqqı işçilərin yarısının bundan az, digər yarısının isə bundan çox qazandığı məbləği göstərir. Median göstərici əhalinin tipik qazancını qiymətləndirmək üçün daha aydın təsəvvür yarada bilər. Bununla belə, orta və median əməkhaqqı fərqli statistik göstəricilərdir və birini digərinin əvəzi kimi təqdim etmək olmaz.
İşçilərin ən çox cəmləşdiyi sahələr hansılardır?
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı il sentyabrın 1-nə Azərbaycanda muzdla çalışanların sayı 1 milyon 776,8 min nəfər olub. Onlardan 942,6 min nəfəri qeyri-dövlət, 834,2 min nəfəri isə dövlət sektorunda çalışıb. Beləliklə, muzdlu işçilərin təxminən 53 faizi qeyri-dövlət sektorunun payına düşüb.
Məşğulluğun sahələr üzrə bölgüsü belədir:
Ticarət və nəqliyyat vasitələrinin təmiri: 18,9 faiz
Təhsil: 17,5 faiz
Sənaye: 13,9 faiz
Səhiyyə və sosial xidmətlər: 8,6 faiz
Tikinti: 6,8 faiz
Dövlət idarəetməsi, müdafiə və sosial təminat: 6,2 faiz
Nəqliyyat və anbar təsərrüfatı: 4,4 faiz
Peşə, elmi və texniki fəaliyyət: 3,9 faiz
Maliyyə və sığorta: 2,5 faiz
Kənd təsərrüfatı, meşə təsərrüfatı və balıqçılıq: 2,3 faiz
Bu bölgü göstərir ki, muzdlu məşğulluğun böyük hissəsi ticarət, təhsil və sənaye sahələrində cəmləşib. Ancaq işçilərin hansı sahədə daha çox olması həmin sahədə maaşların da yüksək olması demək deyil.
Eyni ölkədə maaşlar niyə fərqlənir?
Əməkhaqqı təkcə işçinin hansı sahədə çalışmasından asılı deyil. Vəzifə, ixtisas səviyyəsi, iş təcrübəsi, müəssisənin ölçüsü, region, əmək məhsuldarlığı və işəgötürənin maliyyə imkanları da maaşa təsir edir. Məsələn, eyni iqtisadi sahədə rəhbər vəzifədə çalışan şəxsin əməkhaqqı ilə başlanğıc səviyyəli işçinin qazancı arasında ciddi fərq ola bilər. Buna görə sahələr üzrə orta maaş göstəricilərini müqayisə edərkən həmin sahədə çalışanların sayı və vəzifə strukturu da nəzərə alınmalıdır.
Rəsmi açıqlanan məşğulluq bölgüsü işçilərin hansı sahələrdə cəmləşdiyini göstərir, lakin özlüyündə sahələr üzrə maaş fərqlərini müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Əsas məsələ maaşın məbləği deyil, alıcılıq qabiliyyətidir
Əməkhaqqının 7,2 faiz artması müsbət nominal dəyişiklikdir. Lakin qiymətlərin 5,7 faiz yüksəlməsi bu artımın real təsirini xeyli məhdudlaşdırıb. Təxmini hesablamaya görə, real əməkhaqqı artımı 1,4 faiz səviyyəsindədir. Vətəndaşın maddi vəziyyətini qiymətləndirmək üçün təkcə orta maaşa baxmaq kifayət etmir. Qiymətlərin dinamikası, ailənin əsas xərcləri, median əməkhaqqı və müxtəlif sahələrdə çalışanların faktiki qazancı birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.
Nəticə etibarilə, rəsmi statistika nominal əməkhaqqının artdığını göstərir. Ancaq bu artımın ailələrin gündəlik həyatında nə qədər hiss olunduğunu anlamaq üçün real gəlirlərə və xərclərin strukturuna daha yaxından baxmaq lazımdır.
Samir Abdulla
