Azərbaycanda banklardan kredit götürənlərin borclarını vaxtında qaytarmaq problemi yenidən gündəmə gəlib.
Problemli kreditlərin həcminin 719,3 milyon manata yüksəlməsi maliyyə sektorunda diqqət çəkən göstəricilərdən biridir. Bu rəqəm problemli kreditlərin 2022-ci ilin yanvarından bəri ilk dəfə 700 milyon manat həddini keçdiyini göstərir.
Məsələ təkcə bankların balansındakı rəqəmlərdən ibarət deyil. Problemli kreditlərin artması əhalinin müəyyən hissəsinin mövcud gəlirləri hesabına aylıq borc ödənişlərini qarşılamaqda çətinlik çəkdiyini də göstərir.
Kimlər daha çox borclanır?
Azərbaycanda kredit borcunun əsas hissəsini əhalinin istehlak ehtiyacları ilə bağlı götürdüyü kreditlər təşkil edir. Məişət texnikası, avtomobil, təmir, təhsil, gündəlik istehlak və digər ehtiyaclar üçün götürülən kreditlər insanların aylıq gəlirindən müəyyən hissənin uzun müddət bank ödənişlərinə yönəlməsinə səbəb olur.
Xüsusilə gəliri sabit olsa da, yüksək olmayan və gözlənilməz xərclər qarşısında maliyyə ehtiyatı məhdud olan ailələr üçün kredit yükü daha ağır hiss olunur.
Burada başqa bir amil də var: bir kreditin ödənilməsi üçün yeni kredit götürülməsi. Borcalan ilkin borcu bağlamaq və ya aylıq ödənişi davam etdirmək üçün yenidən borclandıqda ümumi maliyyə yükü azalmaq əvəzinə arta bilər.
Gecikmələrin əsas səbəbi nədir?
Kredit ödənişlərinin gecikməsinin yalnız bir səbəblə izah edilməsi düzgün olmaz. Burada bir neçə amil rol oynayır.
İlk növbədə, ailənin gəliri ilə aylıq kredit ödənişi arasındakı nisbət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kredit götürülən zaman ödəniş münasib görünə bilər, lakin sonradan ailənin xərcləri artdıqda həmin məbləği ödəmək çətinləşir.
İş yerinin itirilməsi, gəlirin azalması, ailədə gözlənilməz xərcin yaranması, digər borcların artması və bir neçə kreditin eyni vaxtda ödənilməsi də gecikmələrə gətirib çıxara bilər.
Digər tərəfdən, kreditlərin əlçatanlığının artması insanların gələcək gəlirlərini əvvəlcədən xərcləməsinə şərait yaradır. Bu isə xüsusilə istehlak kreditlərində borclanma yükünün sürətlə artmasına səbəb ola bilər.
Banklar üçün risk nədir?
Problemli kreditlərin artması ilk növbədə bankların kredit portfelinin keyfiyyətinə təsir edir.
Borcalan kreditini vaxtında ödəmədikdə bank həmin vəsaiti gözlədiyi vaxtda geri ala bilmir. Problemli kreditlərin həcmi böyüdükcə banklar mümkün itkilərə qarşı daha çox ehtiyat yaratmalı olurlar.
Bu isə bankın mənfəətinə təsir göstərə və kredit siyasətinin sərtləşməsinə səbəb ola bilər. Banklar riskləri azaltmaq üçün gələcəkdə kredit verərkən borcalanın gəlirini, mövcud borclarını və ödəmə qabiliyyətini daha ciddi qiymətləndirə bilərlər.
Başqa sözlə, problemli kreditlərin artması yalnız artıq borcu olan şəxsin problemi deyil. Bu proses bankların yeni kreditlərə yanaşmasına, faizlərə və kredit əldə etmək şərtlərinə də təsir göstərə bilər.
719 milyon manat nə deməkdir?
Problemli kreditlərin 719,3 milyon manata çatması bank sektorunda kreditlərin qaytarılması ilə bağlı risklərin artdığını göstərən mühüm göstəricidir. Lakin bu rəqəm avtomatik olaraq bütün borcalanların ödəniş qabiliyyətinin pisləşdiyi anlamına gəlmir.
Əsas məsələ problemli kreditlərin ümumi kredit portfelinə nisbətinin necə dəyişməsi, artımın hansı kredit növlərində baş verməsi və bu kreditlərin nə qədər müddətdir gecikmədə olmasıdır.
Ona görə də qarşıdakı dövrdə təkcə problemli kreditlərin məbləğini deyil, əhalinin ümumi kredit borcunu, istehlak kreditlərinin artımını və gecikmiş kreditlərin strukturunu izləmək vacib olacaq.
Azərbaycanda problemli kreditlərin artması əhalinin borclanma davranışı ilə yanaşı, gəlir-xərc balansının da diqqətlə izlənilməsinin vacibliyini göstərir.
Kredit ailənin real gəlir imkanlarını nəzərə almadan götürüldükdə, ilkin mərhələdə kiçik görünən aylıq ödəniş zamanla ciddi maliyyə yükünə çevrilə bilər. Banklar üçün isə əsas məsələ kreditlərin həcmini artırmaqdan çox, verilən kreditlərin geri qayıtmasını təmin etməkdir.
Bu baxımdan 719,3 milyon manatlıq problemli kredit göstəricisi həm banklar, həm də borcalanlar üçün mühüm siqnaldır.
Samir Abdulla
