Heç vaxt getmədiyiniz bir şəhərin küçəsində gəzərkən, yaxud bir dostunuzla söhbət edərkən qəfil belə bir hissə qapılmısınızmı: “Mən eyni bu anı, eyni bu sözlərlə daha əvvəl də yaşamışam!”?
Fransızcadan tərcümədə “artıq görülmüş” mənasına gələn Dejavu (Déjà vu), insanların təxminən 60-70%-nin həyatında ən azı bir dəfə təcrübə etdiyi anomal bir psixoloji vəziyyətdir. Keçmiş əsrlərdə bu hadisəni reinkarnasiya (ruhların qayıdışı) və ya gələcəyi görmək (öncəgörmə) ilə əlaqələndirsələr də, müasir nevrologiya və psixologiya bu sirrin pərdəsini tamamilə aralayıb.
Beynimiz bizə niyə bu cür zaman oyunları oynayır? Budur elmin tapdığı əsas cavablar:
“Optik gecikmə” və ya iki gözün yarışı
Ən qədim və populyar nəzəriyyələrdən biri gözlərimizlə beynimiz arasındakı mikrosaniyəlik ötürmə fərqinə əsaslanır. Hər iki gözümüz eyni obyekti eyni anda görür və məlumatı beyinə ötürür.
Lakin əgər gözlərdən birindən gələn siqnal beyinə digərindən cəmi milyonda bir saniyə gecikmə ilə çatarsa, beyin eyni görüntünü iki dəfə emal edir. Birinci (erkən) siqnalı keçmiş xatirə, ikinci (gecikən) siqnalı isə indiki zaman kimi qəbul edir. Nəticədə bizdə “mən bunu əvvəl də görmüşdüm” hissi yaranır.
Yaddaşın “parçalanma” effekti
Psixoloqların fikrincə, dejavu əslində unudulmuş xatirələrin fraqmentləridir. Məsələn, siz illər öncə hansısa kafedə oturmusunuz və orada müəyyən bir masa düzülüşü, divar rəngi olub. Siz o kafeni tamamilə unutmusunuz.
İllər sonra tamamilə başqa bir şəhərdə, fərqli bir məkana daxil olduqda, əgər oradakı dizayn, qoxu və ya işıq köhnə kafeyə bənzəyirsə, beyniniz həmin köhnə xatirəni tam aça bilmir, sadəcə “tanışlıq” siqnalı ötürür. Siz mütləq həmin anı yaşadığınızı düşünürsünüz, amma harada və nə vaxt olduğunu xatırlaya bilmirsiniz.
Beyindəki “qısaqapanma”: gicgah payı
Nevroloqlar dejavunu bir növ beynin texniki xətası (qlitçi) adlandırırlar. Beynimizdə xatirələrin formalaşmasına cavabdeh olan struktur “hippokamp”dır. İndiki zamanla keçmiş zamanı qruplaşdırarkən neyronlar arasında anlıq bir qısaqapanma baş verir. Beyin indiki zamanı səhvən “arxiv” qovluğuna (keçmiş yaddaşa) yazır. Və biz o anı eyni saniyədə həm yaşayırıq, həm də “xatırlayırıq”.
Kimlər daha çox yaşayır?
Araşdırmalar göstərir ki, dejavu hadisəsi ən çox 15-25 yaş arası gənclərdə, çox səyahət edən, aktiv xəyal gücünə malik və xüsusilə həddən artıq yorğun, stressli insanlarda baş verir. Yorğunluq beynin zamanlama mexanizmini zəiflədir və xətaların sayını artırır.
Dejavu mistik bir hadisə olmasa da, beynimizin informasiyanı necə möhtəşəm və mürəkkəb şəkildə emal etdiyini göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir.
SUNAY
