Azpost.info “Kriminal qiraət” layihəsinin bu dəfəki buraxılışı üçün kriminalistika və detektiv tarixinin ən qaranlıq, lakin ən dahi tərəfinə – insan psixologiyasını bircə baxışla oxuyan dahi kriminalistlərin gizli metodlarına işıq salır.
Hər bir cinayət arxasında mütləq bir iz buraxır. Lakin ən peşəkar cinayətkarlar belə bəzən elə bir səhv edirlər ki, onu laboratoriya analizləri, barmaq izləri və ya kameralar deyil, yalnız insan psixologiyasının dərinliklərinə bələd olan dahi detektivlər vizual olaraq aşkar edə bilir.
Layihəmizin bu həftəki buraxılışında, kriminalistika tarixinə yön verən, şübhəlilərin bədən dilini və mikromimikalarını “oxuyan” dahi kriminalistlərin ən gizli metodlarını vərəqləyirik.
Məhkəmə psixoloqları və əfsanəvi xəfiyyələr yalanı və cinayət profilini necə çıxarırlar?
Mikromimikaların dili: Saniyənin 25-də biri qədər gizlənən həqiqət
Müasir kriminalistikanın və yalan aşkarlanması (lie detection) elminin atası sayılan Pol Ekmanın metodologiyası bu gün də dünyanın ən aparıcı kəşfiyyat və polis orqanlarında istifadə edilir. Şübhəli şəxs dindirilərkən nə qədər soyuqqanlı görünsə də, onun beyni daxili qorxunu və ya günahkarlıq hissini gizlədə bilmir. İnsan üzündə cəmi saniyənin 25-də biri qədər davam edən, qeyri-ixtiyari yaranan “mikromimikalar” baş verir. Məsələn, cinayət törətmiş şəxs qurbanın şəklinə baxarkən dodağının bir kənarının yüngülcə yuxarı qalxması (nifrət və ya təkəbbür), yaxud göz qapaqlarının anlıq daralması (təhlükə qorxusu) dahi bir xəfiyyə üçün cinayətin etirafı qədər dəyərlidir. Psixoloqlar deyir: “Dil yalan danışa bilər, amma üz əzələləri heç vaxt.”
“Şerlok Holms” metodu: Abduksiya və vizual analiz
Bədii ədəbiyyatdan real kriminalistikaya keçən ən mühüm taktikalardan biri də vizual analizdir. Dahi detektivlər şübhəlinin təkcə dediklərinə deyil, onun xarici görünüşündəki xırda detallara diqqət yetirirlər.
Şübhəlinin ayaqqabısının altındakı palçığın növü, dırnaqlarının arasındakı mikroskopik liflər, saatını qoluna taxma forması və ya danışarkən əllərini gizlətmə meyli onun son 24 saatda harada olduğunu və nə gizlətdiyini bəlli edir. Real həyatda bu metod “Abduktiv məntiq” adlanır – yəni görünən kiçik faktlardan yola çıxaraq, görünməyən böyük mənzərəni (cinayəti) bərpa etmək.
“Bəsirətli baxış” və məsafə taktikası (Proksika)
Təcrübəli müstəntiqlər dindirmə otağında şübhəli ilə aralarındakı fiziki məsafəni (proksika) bilərəkdən dəyişirlər. Cinayəti törədən şəxs təmizə çıxmaq üçün detektivin gözlərinin içinə daha uzun müddət və aqressiv şəkildə baxmağa çalışır. Çünki o, yalançıların göz qaçırdığı barədə hamının bildiyi qaydanı bilir və bunun əksini edir.
Detektiv qəfil ayağa qalxıb şübhəlinin şəxsi zonasına (45 sm-dən daha yaxın) daxil olduqda, günahkar insanda qeyri-ixtiyari olaraq bədəni geri çəkmək, qollarını çarpazlamaq (müdafiə baryeri yaratmaq) və ya boğazını arıtlamaq kimi reaksiyalar yaranır. Bu, bədənin “təhlükə var, qaç və ya gizlən” siqnalıdır.
Dil çaşmaları və “verbal sızma”
“Kriminal qiraət”in ən maraqlı tərəfi cinayətkarların nitq ssenarisidir. Yalan danışan şəxs hadisəni adətən xronoloji ardıcıllıqla, çox mükəmməl və əzbərlənmiş şəkildə danışır. Təcrübəli detektiv isə hekayəni ortadan və ya sondan geriyə doğru danışmağı tələb edir. Bu zaman yalan ssenari dərhal dağılır, çünki insan beyni uydurulmuş yalanı geriyə doğru sıralayacaq qədər sürətli manipulyasiya edə bilmir.
Həmçinin, cinayətkar şüursuz olaraq cinayət aləti və ya qurban haqqında danışarkən keçmiş zaman əvəzinə indiki zamandan istifadə edir, yaxud qurbanın adını çəkməkdən qaçaraq “o qız”, “həmin adam” kimi məsafəli ifadələrə sığınır. Kriminalistlər bu xırda dil çaşmalarını tutaraq cinayətin düyününü açırlar.
Müasir detektiv elmi sübut edir ki, ən mükəmməl cinayət planı belə, insan təbiətinin rəqəmsallaşdırıla bilməyən instinktlərinə və emosiyalarına məğlub olur. Dahi xəfiyyələri dahi edən şey isə bahalı texnologiyalar deyil, sadəcə insan ruhunu, baxışları və sükutu düzgün “oxumaq” bacarığıdır.
Orxan Əlizadə
