Dünya neft bazarında qiymətlər son həftələrdə kəskin yüksəlib. Brent markalı neftin qiyməti 100 dollar həddinin üzərində qalır, Azərbaycan neftinin – Azeri Light markasının qiyməti isə sentyabrın sonu–oktyabrın əvvəlində 120 dollar ətrafında olub. Oktyabrın 2-də Azeri Light-ın qiyməti 124,76 dollara çatıb.
Lakin hazırkı bahalaşmanın arxasında yalnız neftə tələbin artması dayanmır. Əsas amil Yaxın Şərqdə hasilat və ixrac marşrutları ilə bağlı yaranmış ciddi risklərdir.
Neft niyə bahalaşıb?
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) son hesabatına görə, Brent neftinin orta qiyməti sentyabrda 114 dollar olub. Bu, avqust ayından 23 dollar çoxdur. Ay ərzində Yaxın Şərqdə neft infrastrukturu və tankerlərə hücumlar təchizatla bağlı narahatlığı gücləndirib.
Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracında mühüm alternativ marşrutlarından olan East-West boru kəmərinin fəaliyyətinin müvəqqəti dayanması da bazara ciddi təsir göstərib. EIA-nın hesablamasına görə, sentyabrda neft hasilatında gündəlik orta hesabla 4,8 milyon barrel həcmində məcburi azalma baş verib.
Belə vəziyyətdə bazar iştirakçıları yalnız bu günün neftini deyil, gələcəkdə fiziki neftin tapılıb-tapılmayacağını qiymətləndirirlər. Buna görə də qiymətə əlavə risk mükafatı daxil olur.
Ən maraqlı məqam: qiymətlər belə yüksək qalacaq?
EIA-nın oktyabr proqnozu bu suala bir qədər ehtiyatlı cavab verir.
ABŞ qurumu Brent üçün 2026-cı ilin dördüncü rübündə orta hesabla 105 dollar qiymət gözləyir. Lakin bu, qiymətin uzun müddət 120–130 dollar səviyyəsində qalacağı anlamına gəlmir.
EIA hesab edir ki, Yaxın Şərqdə neft axınları tədricən bərpa olunduqca qiymətlər də aşağı düşə bilər. Qurum 2027-ci ilin ikinci rübündə Brentin orta qiymətinin 87 dollara, dördüncü rübdə isə təxminən 74 dollara enəcəyini proqnozlaşdırır.
Yəni hazırkı yüksək qiymətlərin əsas hissəsinin geosiyasi risklərlə bağlı olduğu düşünülür.
Tələbdə isə başqa mənzərə yaranır
Bazarın digər mühüm göstəricisi qlobal neft tələbatıdır. Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) 2026-cı ildə dünya neft tələbinin gündəlik 2,5 milyon barrel azalacağını proqnozlaşdırır. Agentliyin fikrincə, yüksək yanacaq qiymətləri və təchizat problemləri istehlakı zəiflədir.
Eyni zamanda IEA 2027-ci ildə tələbin gündəlik 2,6 milyon barrel artacağını gözləyir.
Bu rəqəmlər göstərir ki, neft bazarında orta və uzunmüddətli mənzərə hazırkı qiymətlər qədər optimist deyil.
OPEC+ nə edir?
OPEC+ ölkələri də bazara əlavə neft buraxmaq məsələsində ehtiyatlı davranır. Qrup oktyabrın 4-də noyabr ayı üçün hasilat hədəflərini dəyişməmək qərarına gəlib. Bu isə bazarda təchizatın sürətlə artacağı gözləntisini zəiflədir.
Nəticədə bazarın qarşısında iki əks istiqamət yaranıb: bir tərəfdə geosiyasi risklər və məhdud təchizat, digər tərəfdə isə zəifləyən tələb və gələcəkdə hasilatın bərpası ehtimalı.
Azərbaycan üçün bunun mənası nədir?
Hazırkı qiymətlər Azərbaycan üçün əlverişlidir. 2026-cı ilin dövlət büdcəsi neftin orta qiymətinin 65 dollar olacağı fərziyyəsi əsasında hazırlanıb. Büdcədə neft-qaz sektorunun gəlirlərinin 16,4 milyard manat olacağı proqnozlaşdırılıb.
Azeri Light-ın 120 dollar ətrafında olması büdcə fərziyyəsindən ciddi şəkildə yüksəkdir. Lakin bundan “Azərbaycanın neft gəlirləri avtomatik olaraq ikiqat artacaq” nəticəsi çıxarmaq olmaz. Hasilat həcmi, ixrac, müqavilə şərtləri, SOCAR və digər iştirakçıların payı, eləcə də Neft Fondunun gəlirləri ayrıca nəzərə alınmalıdır.
Əsas məsələ isə başqadır: Azərbaycan üçün neftin 120 dollar olması nə qədər yaxşı xəbərdirsə, qiymətin 70–80 dollara düşməsi də bir o qədər real ssenaridir.
Hazırkı bazar göstərir ki, yüksək qiymətlər daha çox geosiyasi risklərin nəticəsidir. Risklər azaldıqda və Yaxın Şərqdən normal neft axını bərpa olunduqda qiymətlər aşağı istiqamətə dönə bilər.
Ona görə də bugünkü 120 dollarlıq neft qiymətinə uzunmüddətli yeni norma kimi yox, yüksək risk mükafatı formalaşdırmış müvəqqəti bazar şəraiti kimi baxmaq daha düzgündür.
Azərbaycan üçün isə əsas dərs dəyişmir: neft bahalaşanda əlavə gəlirdən istifadə etmək, eyni zamanda büdcə və iqtisadi siyasəti neftin həmişə 100 dollardan yuxarı qalacağı fərziyyəsinə bağlamamaq.
Samir Abdulla
