Son illər Azərbaycanda vergi sahəsində bir çox dəyişiklik edilib. Adətən diqqət yeni vergi güzəştlərinə, ödəniş qaydalarına və ya qanunvericilikdəki dəyişikliklərə yönəlir. Amma biznes üçün daha vacib və uzunmüddətli təsir göstərəcək başqa bir proses də gedir. Bu proses vergi dərəcələrinin artırılması ilə bağlı deyil. Söhbət dövlət qurumlarında məlumatların rəqəmsal şəkildə bir-biri ilə əlaqələndirilməsindən və risk əsaslı vergi nəzarətinin genişlənməsindən gedir.
Bu gün sahibkarın fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar müxtəlif elektron sistemlərdə toplanır. Elektron qaimələr, kassa aparatlarından daxil olan məlumatlar, bank əməliyyatları, əmək müqavilələri və digər məlumatlar bir-birini tamamlayır. Bu isə o deməkdir ki, təqdim olunan məlumatlar arasında uyğunsuzluq yaranarsa, bu, avtomatik olaraq risk kimi qiymətləndirilə bilər.
Əvvəllər vergi nəzarəti daha çox yoxlamalar zamanı aparılırdı. İndi isə rəqəmsal texnologiyalar sayəsində məlumatlar avtomatik müqayisə edilir. Məsələn, sahibkarın bank hesabına daxil olan vəsaitlə rəsmi dövriyyəsi arasında böyük fərq varsa, işçilər faktiki işlədiyi halda əmək müqavilələri bağlanmayıbsa və ya elektron qaimələrdə göstərilən məlumatlarla maliyyə uçotu uyğun gəlmirsə, bu hallar əlavə araşdırmaya səbəb ola bilər. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, hər uyğunsuzluq vergi yayınması demək deyil. Bəzən bu problemlər sadəcə düzgün uçot aparılmaması və ya sənədləşmədə yol verilən səhvlərdən qaynaqlanır. Amma nəticə etibarilə sahibkar üçün əlavə izahat vermək və vaxt itirmək kimi çətinliklər yarana bilər.
Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlar bu məsələyə daha ciddi yanaşmalıdırlar. Çünki bir çox hallarda mühasibat uçotu hələ də tam sistemli aparılmır, bəzi əməliyyatlar vaxtında rəsmiləşdirilmir və müxtəlif platformalarda olan məlumatlar bir-birini təsdiqləmir. Rəqəmsal iqtisadiyyatda isə belə yanaşma artıq kifayət etmir.
Müasir biznes üçün təkcə məhsul satmaq və ya xidmət göstərmək yetərli deyil. Maliyyə sənədləri də qaydasında olmalı, bütün əməliyyatlar düzgün rəsmiləşdirilməli və təqdim edilən məlumatlar arasında ziddiyyət yaranmamalıdır. Əks halda sahibkar heç bir qanun pozuntusu etməsə belə, əlavə suallarla və araşdırmalarla üzləşə bilər.
Dünyanın bir çox ölkəsində vergi orqanları artıq böyük məlumat bazalarından və müasir analitik sistemlərdən istifadə edir. Məqsəd bütün sahibkarları yoxlamaq deyil, riskli görünən halları əvvəlcədən müəyyən etməkdir. Azərbaycanda da vergi inzibatçılığı bu istiqamətdə inkişaf edir və bu tendensiyanın gələcəkdə daha da güclənəcəyi gözlənilir.
Buna görə də sahibkarlar vergi məsələlərinə yalnız nə qədər vergi ödəyəcəkləri baxımından yanaşmamalıdırlar. Artıq əsas məsələ məlumatların düzgünlüyü, uçotun şəffaf aparılması və bütün elektron sistemlərdə eyni məlumatın əks olunmasıdır. Demək olar ki, vergi sahəsində yeni dövr başlayıb. Bu dövrdə uğurlu biznesi fərqləndirən əsas amil daha az vergi ödəmək deyil, fəaliyyətini düzgün sənədləşdirmək, şəffaf işləmək və rəqəmsal tələblərə uyğun idarəetmə qurmaq olacaq.
Çinarə Ağayeva
Biznes məsləhətçi
