Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura növbəti səfəri başa çatıb.
İki gün davam edən səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfər iştirak edib. Bu, xarici diplomatların Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə 2020-ci ildən sonra sayca 22-ci səfəridir.
Səfərin özü yeni deyil. Əsas məsələ isə onun davamlı keçirilməsidir. Çünki diplomatik korpusun Qarabağa hər səfəri xarici nümayəndələrin bölgədə baş verənləri yalnız Bakının verdiyi məlumatlardan deyil, yerində görməsi deməkdir.
22-ci səfər niyə vacibdir?
Diplomatlar bu dəfə Xankəndi və Şuşa ilə yanaşı Ağdərə və Kəlbəcərdə olublar. Onlar burada bərpa-quruculuq layihələri, sosial-iqtisadi infrastruktur və tarixi-mədəni irsin vəziyyəti ilə tanış olublar. Bu məqam diplomatik baxımdan əhəmiyyətlidir. Qarabağ məsələsi artıq yalnız keçmiş münaqişənin nəticələri ilə bağlı mövzu deyil. Azərbaycan xarici nümayəndələrə bölgənin müharibədən sonrakı mərhələsini göstərməyə çalışır: şəhərlər, infrastruktur, iqtisadi obyektlər, mədəni irsin qorunması və yeni həyat. Başqa sözlə, mesaj dəyişir: “burada nə baş verib?” sualından “burada indi nə qurulur?” sualına keçid edilir.
Gəncəsər və Xudavəng niyə ayrıca diqqət çəkir?
Səfərin ikinci günündə diplomatların Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə aparılması təsadüfi detal deyil. Nümayəndələrə abidələrin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri, eləcə də abidələrə edilmiş müdaxilə, dəyişiklik və saxtalaşdırma halları barədə məlumat verilib. Daha sonra diplomatlar komplekslərə baxış keçiriblər.
Bu, Azərbaycan üçün diplomatik baxımdan ayrıca əhəmiyyət daşıyan məsələdir. Çünki Qarabağda tarixi və dini-mədəni irslə bağlı mübahisələr illərdir beynəlxalq informasiya məkanının bir hissəsidir. Diplomatların abidələri öz gözləri ilə görməsi isə bu mövzuda Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi arqumentlərin yerində göstərilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Burada söhbət yalnız iki monastırdan getmir. Söhbət Qarabağda mədəni irsin kim tərəfindən, necə qorunduğu və keçmişdə abidələrə hansı müdaxilələrin edildiyi barədə beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunan məlumatdan gedir.
“İstisu” və Bal Festivalı da mesajdır
Səfərin proqramında yalnız siyasi və tarixi məqamların olmaması da diqqət çəkir. Diplomatlar və hərbi attaşelər Kəlbəcərdə “İstisu” mineral su zavodunun fəaliyyəti ilə tanış olub, daha sonra Bal Festivalında iştirak ediblər. Bu detallar bölgənin təqdimatının yalnız müharibə və dağıntı mövzusu üzərində qurulmadığını göstərir.
Diplomatlara Kəlbəcərin başqa tərəfi də göstərilir: istehsal, turizm, kənd təsərrüfatı, yerli məhsul və iqtisadi həyat. Yəni xarici nümayəndələr Qarabağın yalnız keçmişini deyil, gələcək iqtisadi modelini də görürlər.
Bu səfərlərin əsas diplomatik effekti nədir?
Bu səfərlərin mütəmadi xarakter alması özü müəyyən diplomatik nəticə yaradır. Bir diplomat Qarabağa bir dəfə gedə bilər. Lakin 58 ölkədən və 9 beynəlxalq təşkilatdan nümayəndələrin növbəti səfərlərlə bölgəyə gəlməsi xarici diplomatların Qarabağda gedən prosesləri uzunmüddətli şəkildə izləməsinə imkan verir.
Bu isə Azərbaycanın diplomatik xətti üçün üç istiqamətdə əhəmiyyətlidir:
Birincisi – yerində məlumatlandırma. Xarici nümayəndələr bərpa-quruculuq işlərini, infrastrukturu və tarixi abidələri birbaşa görürlər.
İkincisi – mədəni irs məsələsi. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələr üzərindən Azərbaycanın Qarabağdakı tarixi-mədəni irslə bağlı mövqeyi xarici nümayəndələrə təqdim edilir.
Üçüncüsü – yeni Qarabağ obrazı. Xankəndi və Şuşa ilə yanaşı Kəlbəcərdə zavod və festivalın göstərilməsi bölgənin tədricən normal sosial-iqtisadi həyata keçidini nümayiş etdirmək məqsədi daşıyır.
Ən vacib məqam: bu, artıq “bir dəfəlik səfər” deyil
Bu səfərin ən diqqətçəkən tərəfi məhz 22-ci olmasıdır.
2020-ci ildən bəri diplomatik korpus nümayəndələrinin azad edilmiş ərazilərə mütəmadi səfərləri davam edir. Bu dəfə isə coğrafiya daha da genişdir: Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcər. Belə səfərlərin əhəmiyyəti yalnız həmin iki gün ərzində diplomatların nə gördüyü ilə ölçülmür. Əsas məsələ onların geri qayıtdıqdan sonra gördükləri barədə öz ölkələrinin hökumətlərinə, diplomatik dairələrə və beynəlxalq əlaqələr şəbəkəsinə hansı təsəvvürü çatdırmasıdır.
Bu baxımdan Qarabağdakı diplomatik səfərləri Azərbaycanın “yerində diplomatiya” alətlərindən biri kimi qiymətləndirmək olar. Çünki diplomatiyada bəzən bir görüşdə deyilən söz qədər, diplomatın öz gözləri ilə gördüyü mənzərə də əhəmiyyət daşıyır.
X.SƏFƏRLİ
