Keçmişdə yaddaş zəifliyi və unutqanlıq yalnız yaşlı nəslin problemi hesab olunurdusa, bu gün 20-30 yaşlı gənclər də eyni şikayətlərlə həkimlərə müraciət edirlər. Neyrobioloqlar artıq həyəcan təbili çalır və müasir insanın bu halına konkret ad qoyublar: “Rəqəmsal demans” (Digital Dementia).
Bəs cibimizdə gəzdirdiyimiz o kiçik ekranlar beynimizin strukturunu necə dəyişir?
Azpost.info rəqəmsal dünyanın sağlamlığımıza vurduğu bu gizli zərbəni və ondan qorunmağın yollarını təqdim edir.
Beynin tənbəlləşməsi: İstifadə olunmayan funksiya məhv olur
İnsan beyni inanılmaz dərəcədə adaptiv bir orqandır (neyroplastiklik). O, işlətdiyimiz sahələri gücləndirir, istifadə etmədiyimiz sahələri isə “lazımsız” hesab edərək zəiflədir.
Yaddaşın rəqəmsallaşması: Əvvəllər yolları tapmaq üçün vizual yaddaşımızdan istifadə edir, telefon nömrələrini əzbərləyir, təqvimi beynimizdə tuturduq. İndi isə naviqasiya, qeyd dəftərləri və axtarış sistemləri beynimizin bu funksiyalarını tamamilə əvəz edib.
Koqnitiv zəifləmə: Beyin heç bir məlumatı yadda saxlamaq üçün gücə düşmədiyindən, onun sol yarımkürəsinin qısa müddətli yaddaş və diqqət mərkəzi olan hissələri tədricən zəifləməyə başlayır. Nəticədə insan real həyatda analiz etmə və uzunmüddətli fokuslanma qabiliyyətini itirir.
“Qısa videolar” və dopamin tələsi
TikTok, Instagram Reels və YouTube Shorts kimi platformalarda 15-30 saniyəlik videoları sonsuz şəkildə sürüşdürmək (scrolling) beynin diqqət müddətini darmadağın edir.
Beyin hər yeni videoda sürətli və zəhmətsiz dopamin (həzz hormonu) dozası alır.
Bu vərdiş halına gəldikdə, insan 5 dəfə artıq vaxt tələb edən bir kitabı oxumaqdan, dərin elmi araşdırma aparmaqdan və ya uzun bir işə fokuslanmaqdan qaçır. Çünki beyin artıq “səbir etməyi” və informasiya üçün əmək sərf etməyi unudur.
Uşaqlar və gənclər üçün daha böyük təhlükə
İnkişaf dövründə olan uşaqların saatlarla planşet və smartfon qarşısında vaxt keçirməsi onların beyin qabığının formalaşmasını ləngidir. Elm adamları sübut edir ki, erkən yaşda rəqəmsal cihazlara həddindən artıq aludəçilik gələcəkdə emosional partlayışlara və ünsiyyət problemlərinə yol açır.
Beynimizi “Rəqəmsal demans”dan necə qorumalıyıq?
Bu prosesi geri döndərmək və yaddaşımızı yenidən gümrah etmək hələ də mümkündür. Bunun üçün bəzi sadə, lakin təsirli vərdişləri həyatımıza daxil etməliyik:
“Analoq saatlar” təyin edin: Gün ərzində ən azı 1-2 saat (məsələn, şam yeməyi zamanı və ya yatmazdan əvvəl) telefonu tamamilə başqa otaqda qoyun. Bildirişlərin gəlməməsi beynin daimi gözləmə və stress rejimindən çıxmasına kömək edəcək.
Naviqasiyasız hərəkət edin: Hər gün getdiyiniz və ya az-çox tanıdığınız yollarda xəritə tətbiqlərini yandırmayın. Buraxın beyniniz vizual nişanələri (binaları, ağacları) yadda saxlasın və məkan təfəkkürünü işlətsin.
Əl yazısına üstünlük verin: Həftəlik planlarınızı, alış-veriş siyahısını və ya gündəlik qeydlərinizi telefonun “Notes” bölməsinə yox, kağız üzərinə qələmlə yazın. Əllə yazmaq beyində eyni anda bir neçə mərkəzi aktivləşdirir və yaddaşı gücləndirir.
Əzbərləmə məşqləri: Hər həftə ən azı 2-3 yaxın dostunuzun telefon nömrəsini və ya sevdiyiniz bir şeirdən bir bəndi əzbərləməyə çalışın. Bu, beyin hüceyrələri arasındakı əlaqələri yeniləyəcək.
Texnologiya həyatımızı asanlaşdırmalıdır, beynimizi əvəz etməli deyil.
Sunay Aydın
