Cənubi Qafqazda son illərdə formalaşan yeni geosiyasi düzən Rusiyanı regiondakı ənənəvi rolunu yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin ABŞ-ın fəal iştirakı ilə irəliləməsi, kommunikasiyaların açılması gündəliyinin dəyişməsi və Türkiyənin regional çəkisinin artması Moskvanın əvvəlki təsir mexanizmlərini zəiflədir. Bununla belə, Rusiya regiondan kənarda qalmaq niyyətində deyil və diqqətini daha çox iqtisadi əlaqələrə, nəqliyyat xətlərinə və regional formatlara yönəldir.
2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunan razılaşmalar bu prosesin əsas dönüş nöqtələrindən biri oldu. Birgə Bəyannamədə iki ölkə arasında kommunikasiyaların açılması, Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən maneəsiz bağlantının təmin edilməsi və TRIPP layihəsinin hazırlanması nəzərdə tutuldu. Sənəddə prosesin ABŞ və müəyyən edilmiş üçüncü tərəflərlə əməkdaşlıq çərçivəsində aparılması da göstərilir.
Bu isə Moskva üçün mühüm dəyişiklikdir. Çünki uzun illər Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik və nəqliyyat məsələlərində əsas xarici aktorlardan biri məhz Rusiya olub. İndi isə regionun yeni nəqliyyat xəritəsinin formalaşmasında ABŞ daha görünən rol almağa başlayıb. Carnegie Endowment da TRIPP layihəsinin Cənubi Qafqazın geosiyasi və iqtisadi əlaqələrini yenidən qurmaq potensialına diqqət çəkir.
Moskva oyundan çıxmır
Lakin bunu Rusiyanın Cənubi Qafqazdan tamamilə sıxışdırılması kimi qiymətləndirmək hələ tezdir.
Moskva son aylarda ritorikasını müəyyən qədər dəyişərək özünü daha çox regional əməkdaşlığın tərəfdarı kimi təqdim edir. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov 2026-cı ilin iyulunda Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla görüşdən sonra Moskvanın Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşmasını dəstəklədiyini bildirib. Lavrov Rusiyanın iki ölkəyə nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin bərpasında yardım etməyə hazır olduğunu da vurğulayıb.
Bu yanaşmanın arxasında mühüm hesablamanın dayandığını düşünmək olar: Rusiya artıq əvvəlki kimi prosesin yeganə vasitəçisi olmaq imkanına malik deyil, amma regional proseslərin içərisində qalmaq üçün iqtisadi və nəqliyyat gündəliyindən istifadə edə bilər.
3+3 Moskvanın alternativ platformasıdır
Bu baxımdan 3+3 Regional Əməkdaşlıq Platforması Rusiya üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Lavrov və Bayramovun iyul görüşündə də 3+3 formatı müzakirə olunub. Moskva bu platformanı Cənubi Qafqaz məsələlərinin region ölkələrinin iştirakı ilə həllinə imkan verən mexanizm kimi önə çıxarmağa çalışır.
Bu modelin əsas üstünlüyü Moskva üçün ondan ibarətdir ki, burada ABŞ və Avropa İttifaqı əsas iştirakçı deyil. Rusiya beləliklə regional proseslərin yalnız Qərbin vasitəçiliyi ilə aparılmasının qarşısını almağa və özünün siyasi çəkisini qorumağa çalışır.
Ancaq formatın imkanları məhduddur. Gürcüstan 2026-cı ilin iyununda 3+3 platformasının ekspert görüşündə iştirak etməyəcəyini bir daha açıqlayıb.
Ermənistan məsələsi Moskvanın ən böyük problemi olaraq qalır
Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqeyinin zəifləməsinin əsas səbəblərindən biri Ermənistanla münasibətlərin əvvəlki səviyyədə olmamasıdır.
İrəvan son illərdə Qərblə əlaqələrini genişləndirib və Moskvanın təhlükəsizlik sistemindən məsafə saxlamağa çalışır. 2026-cı ildə də Ermənistanın Qərblə siyasi və iqtisadi əlaqələrinin dərinləşməsi bu tendensiyanın davam etdiyini göstərir.
Beləliklə, Rusiya Cənubi Qafqazda əvvəlki kimi Ermənistan üzərindən təsir göstərmək imkanlarını itirir. Bu vəziyyət Moskvanı Azərbaycanla münasibətlərə daha çox əhəmiyyət verməyə sövq edir.
Azərbaycanla Rusiya arasında münasibətlərdə son dövrdə müəyyən gərginliklər yaşansa da, tərəflər iqtisadi, nəqliyyat və diplomatik kanalları açıq saxlamağa çalışırlar. 2026-cı ilin iyulunda birbaşa uçuşların bərpası ilə bağlı razılaşma da münasibətlərin tam qopmadığını göstərən amillərdən biridir.
Moskvanın əsas hesabı: nəqliyyat xəritəsi
Cənubi Qafqazın yeni geosiyasi xəritəsində nəqliyyat məsələsi getdikcə təhlükəsizlik qədər əhəmiyyətli olur.
TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən yeni bağlantı yaratmaqla yanaşı, regionu Avropa, Türkiyə və Mərkəzi Asiya arasında daha sıx nəqliyyat şəbəkəsinə bağlaya bilər. Vaşinqtonun bu prosesdə iştirak etməsi isə ABŞ-a Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi və strateji mövqe qazandıra bilər.
Rusiya üçün əsas məsələ isə bu yeni xəritədə özünün tamamilə kənarda qalmamasıdır.
Bu baxımdan Moskvanın 3+3 formatına, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə, Azərbaycanla iqtisadi əlaqələrə və regional kommunikasiya layihələrinə diqqəti təsadüfi deyil.
Rusiya nə edə bilər?
Moskvanın qarşısında faktiki olaraq üç istiqamət görünür.
Birincisi, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinə açıq şəkildə qarşı çıxmaq əvəzinə onu qəbul etmək və özünü bu prosesin mümkün iştirakçısı kimi saxlamaq.
İkincisi, ABŞ-ın regional rolunun artmasına qarşı 3+3 kimi regional mexanizmləri gücləndirmək.
Üçüncüsü, siyasi təsirin zəiflədiyi şəraitdə iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrini əsas təsir alətinə çevirmək.
Bu, Rusiyanın Cənubi Qafqazdan geri çəkilməsi deyil, təsir modelinin dəyişməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Əvvəllər Moskvanın əsas üstünlüyü təhlükəsizlik və hərbi-siyasi mexanizmlər idisə, yeni mərhələdə iqtisadi əlaqələr, tranzit marşrutları və regional diplomatik platformalar daha böyük əhəmiyyət qazana bilər.
Azərbaycanın mövqeyi dəyişən mənzərədə
Azərbaycan üçün isə bu yeni vəziyyət əlavə manevr imkanları yaradır.
Bakı həm Rusiya ilə münasibətləri qoruyur, həm Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığı dərinləşdirir, həm də ABŞ və Avropa ilə nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı genişləndirir.
Vaşinqton Bəyannaməsində Azərbaycan–Ermənistan kommunikasiyalarının açılması və TRIPP layihəsinin gündəmə gəlməsi Azərbaycanın regional nəqliyyat xəritəsində mövqeyini daha da gücləndirə bilər. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də 2026-cı il üçün sülh sazişinin imzalanması və TRIPP çərçivəsində bağlantının təmin edilməsini əsas regional prioritetlərdən biri kimi göstərib.
Bu mənzərədə Azərbaycanın əsas üstünlüyü müxtəlif güc mərkəzləri arasında seçim etmək əvəzinə, onların hər biri ilə öz milli maraqları çərçivəsində əməkdaşlıq edə bilməsidir.
Cənubi Qafqazda Rusiya üçün əsas problem artıq regionda rəqiblərinin olması deyil. Əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Moskva əvvəlki kimi oyunun qaydalarını təkbaşına müəyyənləşdirə bilmir.
ABŞ sülh və nəqliyyat gündəliyində daha fəal iştirak edir, Türkiyənin regional rolu artır, Ermənistan Qərblə əlaqələrini genişləndirir, Azərbaycan isə çoxvektorlu siyasətini davam etdirir.
Moskvanın cavabı isə daha çox regional əməkdaşlıq, 3+3, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələr üzərindən təsir imkanlarını qorumaq cəhdi təsiri bağışlayır.
Ona görə də əsas sual artıq “Rusiya Cənubi Qafqazdan çıxacaqmı?” deyil.
Daha doğru sual budur: Rusiya yeni regional düzəndə əvvəlki dominant rolunu itirdikdən sonra hansı çəkidə oyunçu olaraq qalacaq?
Hazırkı mənzərə göstərir ki, Moskva hələ oyundadır. Lakin oyunun qaydaları artıq əvvəlki kimi deyil.
“Analitik” Təhlil Mərkəzi
