Yer kürəsi
Yer kürəsinin fırlanma sürətinin gözlənilmədən artması dünyada vaxtın hesablanması sistemində ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Beynəlxalq xronometraj mütəxəssisləri adi “artıq saniyə” mexanizmindən imtina edərək, gələcəkdə “artıq saat” tətbiq edilməsini müzakirə edirlər.
Bu barədə Financial Times məlumat yayıb.
Niyə əlavə saniyə lazım olur?
İnsanlar əsrlər boyu vaxtı Yer kürəsinin öz oxu ətrafında fırlanmasına əsasən ölçüblər. Lakin planetin fırlanması tam sabit deyil. Müasir texnologiyalar isə son dərəcə dəqiq atom saatlarına əsaslanan UTC sistemindən istifadə edir.
Bu iki vaxt ölçmə sistemi arasındakı fərqin 0,9 saniyədən çox olmaması üçün 1972-ci ildən etibarən UTC-yə 27 dəfə “artıq saniyə” əlavə edilib. Sonuncu belə düzəliş 2016-cı ildə aparılıb.
Yer niyə sürətlənib?
Təxminən 2015-ci ildən etibarən Yer kürəsinin fırlanma sürətində artım müşahidə olunur. Bunun planetin nüvəsində baş verən proseslərlə əlaqəli olduğu bildirilir.
Əgər bu tendensiya davam edərsə, 2035-ci ilə qədər tarixdə ilk dəfə UTC-dən bir saniyə çıxarmaq lazım gələ bilər.
Problem ondadır ki, kompüter sistemlərinin böyük hissəsi belə mənfi düzəliş üçün nəzərdə tutulmayıb. Bu, telekommunikasiya şəbəkələrinə, elektrik sistemlərinə və peyk naviqasiyasına ciddi təsir göstərə bilər.
Böyük Britaniyanın Milli Fizika Laboratoriyasının aparıcı elmi əməkdaşı Setnam Şemar bildirib ki, hətta adi əlavə saniyənin sistemlərə problemsiz tətbiqi də kifayət qədər mürəkkəbdir.
“Artıq saat” nədir?
69 ölkənin iştirak etdiyi müzakirələrdə iştirakçıların əksəriyyəti saniyəlik düzəlişlərdən tamamilə imtina etməyə üstünlük verir. Bunun əsas səbəbi belə düzəlişlərin müasir rəqəmsal infrastruktura yaratdığı risklərdir.
Alternativ olaraq, vaxtdakı kiçik fərqlərin daha uzun müddət ərzində toplanması və təxminən min ildə bir dəfə “artıq saat” vasitəsilə düzəldilməsi təklif olunur.
Kembric Universitetinin informatika üzrə mütəxəssisi Markus Kun hesab edir ki, saniyənin çıxarılması nəzəri baxımdan onun əlavə edilməsindən daha asan ola bilər. Kompüter saatları əlavə bir an yaratmaq əvəzinə sadəcə həmin anı keçə bilər.
Lakin bu ssenari indiyədək real sistemlərdə sınaqdan keçirilməyib.
Yeni sistemlə bağlı səsvermənin oktyabrın ortalarında Paris yaxınlığında yerləşən Beynəlxalq Çəki və Ölçü Bürosunda keçirilməsi gözlənilir.
Şemar isə hesab edir ki, “artıq saat” ideyasının reallaşmasına ümumiyyətlə ehtiyac yaranmaya da bilər. Onun fikrincə, min illər sonra Yer üzündə həyat və texnologiyalar indiki vəziyyətdən tamamilə fərqli olacaq. Buna görə əsas məsələ uzaq gələcək üçün deyil, mövcud rəqəmsal infrastrukturu indidən mümkün problemlərdən qorumaqdır.
Sunay Aydın
