Dünya neft bazarı son aylarda ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayır. ABŞ-İran müharibəsi, Hörmüz boğazından keçidlərin kəskin azalması, Babülməndəbdə təhlükəsizlik riskləri və Səudiyyə Ərəbistanının ixrac infrastrukturuna hücumlar enerji bazarında təchizat qorxusunu yenidən gündəmə gətirib.
Lakin bazarda hazırda maraqlı paradoks yaranıb: risklər yüksək olaraq qalır, amma neftin qiyməti son günlər 110 dollardan aşağı düşüb.
Sentyabrın 21-də “Brent” nefti təxminən 101,7 dollar səviyyəsində ticarət olunub. Qiymətin aşağı düşməsinin əsas səbəbləri arasında ABŞ-İran diplomatiyası ilə bağlı yaranan ümidlər, Səudiyyə Ərəbistanından ixracın qismən bərpası və alternativ marşrutlardan istifadə imkanlarının artması göstərilir.
Amma bu, neft böhranının başa çatması demək deyil.
Hörmüzdə nə baş verir?
Hörmüz boğazı dünya enerji sisteminin ən həssas nöqtələrindən biridir. Müharibədən əvvəl bu marşrutdan gündə təxminən 125 iri kommersiya gəmisi keçirdi.
İndi mənzərə tamamilə fərqlidir.
Reuters-in 21 sentyabr məlumatına görə, ötən həftəsonu boğazdan cəmi 12 əmtəə gəmisi keçib. Buna baxmayaraq, neft axını tam dayanmayıb: Kpler məlumatlarına görə, sentyabrın 13-dən başlayan həftədə boğazdan 34 milyon barel neft daşıyan 13 tanker çıxıb.
Yəni “blokada” sözünü tam fiziki bağlanma kimi deyil, gəmiçilik üçün kəskin məhdudiyyət və risk rejimi kimi başa düşmək daha dəqiqdir.
Bu fərq vacibdir. Çünki neft bazarında qiyməti yalnız “boğaz açıqdır, yoxsa bağlıdır?” sualı müəyyən etmir. Əsas məsələ nə qədər neftin, hansı marşrutla və hansı risklə bazara çatdırılmasıdır.
Bəs neft niyə 120 dollarda deyil?
İlk baxışdan sual məntiqlidir: dünya neftinin böyük hissəsinin keçdiyi strateji marşrut faktiki olaraq iflic vəziyyətindədirsə, qiymət niyə daha yüksək deyil?
Bunun bir neçə səbəbi var.
Birincisi, regiondakı istehsalçılar alternativ ixrac marşrutlarından istifadə etməyə çalışırlar.
İkincisi, Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracı sentyabrda yenidən artıb. Reuters-in məlumatına görə, ölkənin Hörmüzdən keçən ixracı avqustdakı 2,4 milyon barel/gündən sentyabrda 4 milyon bareldən yuxarı səviyyəyə yüksəlib.
Üçüncüsü, yüksək qiymət özü tələbi zəiflədir. Neft bahalaşdıqca zavodlar, nəqliyyat şirkətləri və istehlakçılar daha az yanacaq istifadə etməyə başlayır. Bu isə bazardakı defisitin bir hissəsini kompensasiya edir.
Dördüncüsü, bazar hərbi xəbərlərlə yanaşı diplomatik xəbərləri də qiymətləndirir. ABŞ-İran arasında danışıqların mümkünlüyü barədə hər bir yeni siqnal neft qiymətində aşağı istiqamətli hərəkət yarada bilir. Sentyabrın 21-də də məhz belə bir tendensiya müşahidə olunub.
Əsas problem artıq təkcə neft deyil
Neft qiymətindən daha təhlükəli məsələ yanacaq bazarında yaranan struktur problemdir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi sentyabr hesabatında bildirir ki, Hörmüzdən axınların ciddi məhdudlaşması fonunda xüsusilə dizel və digər orta distillat məhsullarının təchizatında böyük itkilər yaranıb. Agentliyin hesablamasına görə, avqustda Körfəz ölkələrinin dizel/qazoyl ixracı müharibədən əvvəlki səviyyənin yalnız təxminən dörddə biri olub.
Bu isə çox vacib məqamdır: Neftin qiyməti 100 dollar ətrafında qalsa belə, dizel, aviasiya yanacağı və digər neft məhsullarında daha ciddi bahalaşma yarana bilər.
Avropanın vəziyyəti də bunu göstərir. Reuters-in sentyabrın 21-də yaydığı məlumatda Avropanın 2026-cı ilin son rübündə gündəlik təxminən 510 min barel aviasiya yanacağı defisiti ilə üzləşə biləcəyi bildirilir.
Deməli, böhranı yalnız “Brent neçə dollardır?” sualı ilə ölçmək düzgün deyil.
Dünya iqtisadiyyatı üçün əsas təhlükə nədir?
Neftin uzun müddət 100 dollardan yuxarı qalması inflyasiyanın yenidən güclənməsi riskini artırır.
Neft bahalaşır – benzin və dizel bahalaşır – nəqliyyat xərcləri artır – ərzaq və digər məhsulların logistika xərcləri yüksəlir – şirkətlərin maya dəyəri artır – istehlak qiymətlərinə təzyiq yaranır.
Bu zəncir mərkəzi bankların işini də çətinləşdirir. Digər tərəfdən, yüksək enerji qiyməti iqtisadi aktivliyi zəiflədə bilər. İnsanlar avtomobilə, səyahətə və digər xidmətlərə daha çox pul xərclədikcə digər məhsullara daha az vəsait qalır.
Beləliklə, neft böhranı həm inflyasiya, həm də iqtisadi artım problemi yarada bilər.
IEA sentyabr hesabatında 2026-cı ildə qlobal neft tələbinin 2,5 milyon barel/gün azalacağını proqnozlaşdırıb. Agentlik bunu əvvəlki proqnozla müqayisədə daha böyük azalma kimi qiymətləndirir. Eyni hesabatda qlobal neft təklifinin 2026-cı ildə orta hesabla 100,7 milyon barel/gün olacağı bildirilir.
Azərbaycan üçün məsələ niyə xüsusilə vacibdir?
Burada mövzunun Azərbaycan hissəsi başlayır. Azərbaycan neft və qaz ixracatçısıdır. Buna görə dünya bazarında neftin bahalaşması ilk baxışda ölkə üçün müsbət görünür: ixrac gəlirlərinin artması dövlət gəlirlərinə və valyuta daxilolmalarına əlavə imkan yarada bilər.
Amma məsələ bununla bitmir.
Azərbaycan üçün neftin yüksək qiymətinin iki tərəfi var.
Birinci tərəf – gəlir
“Brent”in 100 dollar ətrafında qalması Azərbaycan neftinin ixrac qiymətləri üçün də əlverişli mühit yaradır. Bu, neft gəlirlərinin büdcə və tədiyə balansına təsirini artırır.
İkinci tərəf – xərc
Azərbaycan neft idxal edən ölkə deyil, amma dünya iqtisadiyyatından təcrid olunmuş da deyil. Yanacağın, logistikanın, aviasiyanın və idxal məhsullarının qiymətləri qlobal enerji böhranından təsirlənə bilər. Başqa sözlə, neftin 100 dolları Azərbaycan üçün yalnız “daha çox gəlir” demək deyil.
Dünya bazarında uzunmüddətli enerji şoku Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarında inflyasiyanı və iqtisadi aktivliyə təzyiqi artıra bilər. Bu isə Azərbaycana ixrac tələbi, logistika və idxal qiymətləri kanalları ilə qayıda bilər.
Neftin 150 dollar olması mümkündürmü?
Bazar üçün hazırda ən vacib məsələ konkret bir rəqəmi proqnozlaşdırmaq yox, hansı amillərin qiyməti yuxarı və aşağı istiqamətdə hərəkət etdirəcəyini müəyyənləşdirməkdir.
Qiyməti yuxarı aparan amillər:
-Hörmüzdə tanker hərəkətinin daha da azalması;
-Səudiyyə Ərəbistanının ixrac infrastrukturunda yeni zədələnmələr;
-Babülməndəbdə hücumların genişlənməsi;
-Körfəz ölkələrinin hasilat və ixracının daha uzun müddət məhdud qalması;
-kommersiya neft ehtiyatlarının sürətlə azalması.
Qiyməti aşağı çəkə biləcək amillər:
-ABŞ-İran arasında real diplomatik razılaşma;
-Hörmüzdən normal gəmi hərəkətinin bərpası;
-alternativ ixrac marşrutlarının daha geniş istifadəsi;
-hasilatın digər regionlarda artırılması;
-yüksək qiymətlər nəticəsində qlobal tələbin daha da azalması.
IEA da vurğulayır ki, yaxın aylarda Körfəz tədarükünün məhdud qalması və kommersiya ehtiyatlarının sürətlə azalması halında daha yüksək qiymətlər və tələbin əlavə zəifləməsi bazarın tarazlaşması üçün lazım ola bilər.
Əsl sual “neft neçə dollar olacaq?” deyil
Hazırkı böhranda ən böyük səhv yalnız qiymətə baxmaqdır.
Əsas göstəricilər bunlardır:
Hörmüzdən gündə neçə tanker keçir?
Körfəzdən neçə milyon barel neft dünya bazarına çıxır?
Dizel və aviasiya yanacağının ehtiyatları nə qədərdir?
Alternativ marşrutlar nə qədər yükü öz üzərinə götürə bilir?
ABŞ-İran diplomatiyasında real irəliləyiş varmı?
Bu sualların cavabları neftin 100, 110 və ya daha yüksək qiymətdə qalmasından daha çox şey deyə bilər.
Hazırda bazarın verdiyi əsas mesaj isə budur: Hörmüz böhranı hələ bitməyib, amma dünya enerji sistemi alternativ marşrutlar, əlavə ixrac və tələbin azalması hesabına şoku qismən kompensasiya etməyə çalışır.
Azərbaycan üçün isə 100 dollardan yuxarı neft həm əlavə gəlir imkanları, həm də dünya iqtisadiyyatındakı enerji şokunun yaratdığı yeni risklər deməkdir.
Samir Abdulla
