Azərbaycanın nefti var, qazı var, böyük valyuta ehtiyatları var. Dövlətin enerji gəlirləri onilliklər ərzində ölkəyə milyardlarla dollar qazandırıb. Amma 2026-cı ilin ilk rübünün rəqəmləri maraqlı bir sual doğurur: niyə orta aylıq əməkhaqqı yüksək deyil?
Rəsmi statistikaya əsasən, 2026-cı ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycanda orta aylıq nominal əməkhaqqı 1 151,5 manat olub. Dollar ekvivalentində Azərbaycan təxminən 677 dollarla sonuncu görünür.
Lakin iqtisadiyyatın işləmə mexanizminə baxdıqda məsələ daha mürəkkəbdir. Neft ölkəni zəngin edə bilər, amma yüksək maaşı yalnız məhsuldar iqtisadiyyat yaradır.
Neftin çoxluğu niyə avtomatik yüksək maaş demək deyil?
Azərbaycanın əsas üstünlüyü böyük enerji resurslarına malik olmasıdır. Neft və qaz ölkəyə böyük valyuta gəlirləri gətirir, dövlət büdcəsini və investisiya imkanlarını gücləndirir. Amma neft sektorunun mühüm xüsusiyyəti var: çox gəlir yaratmasına baxmayaraq, çoxsaylı iş yeri yaratmır.
Neft hasilatı üçün böyük kapital, texnologiya və yüksək ixtisaslı mütəxəssislər lazımdır. Lakin bir neçə milyard dollarlıq neft hasilatı və ixracı həmin məbləğin milyonlarla insanın əməkhaqqına çevrilməsi demək deyil. Başqa sözlə, Azərbaycan neftdən böyük gəlir əldə edə bilər, amma əhalinin böyük hissəsi neft sektorunda işləmir.
İşçilərin əksəriyyəti ticarət, xidmət, tikinti, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, təhsil, səhiyyə və digər sahələrdə çalışır. Bu sahələrdə məhsuldarlıq və əməkhaqqı neft-qaz sektorundakı səviyyədən xeyli aşağı ola bilər.
Burada əsas sual dəyişir: “Azərbaycan neftdən nə qədər qazanır?” yox, “neftdən qazandığı kapitalı nə qədər yüksək məhsuldarlıq və yüksək maaş yaradan sahələrə çevirə bilir?” sualı durur
Neft gəliri ilə əmək bazarı arasında məsafə
Azərbaycan son 20 ildə enerji gəlirlərindən istifadə etməklə yollar, infrastruktur, şəhər və region layihələri, sosial obyektlər və digər böyük investisiyalar həyata keçirib. Bunlar iqtisadiyyat üçün vacibdir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə yüksək maaş üçün başqa bir mərhələ lazımdır: daha çox məhsul və xidmət istehsal edən, xaricə sata bilən, yüksək əlavə dəyər yaradan şirkətlərin çoxalması.
Məsələn, bir ölkə xammal sataraq böyük gəlir əldə edə bilər. Digər ölkə isə həmin xammaldan istifadə etmədən proqram təminatı, mühəndislik, maliyyə, logistika, turizm, tibbi xidmət və yüksək texnologiya ixrac edə bilər.
İkinci modeldə yüksək maaşlı iş yerlərinin sayı daha sürətlə arta bilər.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas iqtisadi məsələlərdən biri də məhz qeyri-neft sektorunda məhsuldarlığın artırılması və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsidir.
“Orta maaş” da hər şeyi demir
Burada başqa bir vacib məsələ var. 677 dollar Azərbaycan əhalisinin “aldığı orta maaş” kimi təqdim ediləndə oxucuda yanlış təsəvvür yarana bilər. Rəsmi göstərici muzdla çalışan işçilərin orta aylıq nominal əməkhaqqıdır. Bu, median əməkhaqqı deyil. Məsələn, ölkədə 10 nəfərin 5-i 500 manat, 4-ü 700 manat, biri isə 10 min manat qazanırsa, orta göstərici həmin 10 min manatlıq maaş hesabına xeyli yüksəlir. Halbuki insanların əksəriyyəti orta göstəricidən daha az qazanır. Ona görə Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistanı müqayisə edərkən təkcə orta maaşa deyil, median maaşa, yaşayış xərclərinə, inflyasiyaya, əmək məhsuldarlığına və real gəlirlərə də baxmaq lazımdır.
Azərbaycanın əsas problemi nədir?
Məsələni sadəcə “neftimiz var, amma maaşımız azdır” şəklində qoymaq düzgün olmaz. Əsas məsələ daha dərindir: Neft gəlirləri iqtisadiyyatın digər sahələrində nə qədər yüksək gəlirli iş yeri yaradır?
Əgər neftdən əldə olunan gəlir yalnız dövlət xərcləri, infrastruktur və istehlak vasitəsilə iqtisadiyyata daxil olursa, onun əməkhaqqına təsiri məhdud qala bilər. Amma həmin kapital texnologiyaya, təhsilə, peşə hazırlığına, yüksək əlavə dəyərli istehsala, ixracyönümlü şirkətlərə, İT və rəqəmsal iqtisadiyyata, müasir kənd təsərrüfatına, logistika və xidmətlərə çevrilirsə, artıq daha çox insanın gəlirini yüksəldə bilər.
Azərbaycanın gələcək maaşlarını neft quyularının sayı yox, bir işçinin yaratdığı iqtisadi dəyər müəyyən edəcək. Neft gəliri ölkəyə kapital verə bilər. Amma yüksək maaş üçün kapitalın məhsuldar biznesə, texnologiyaya və insan kapitalına çevrilməsi lazımdır.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ
Azərbaycanın iqtisadi siyasətində son illərdə əsas istiqamətlərdən biri neft-qazdan asılılığın azaldılması, qeyri-neft sektorunun inkişafı və iqtisadiyyatın daha çox şaxələndirilməsidir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu məqsədlə müxtəlif dövlət proqramları və strateji sənədlər qəbul edilib. 2022–2026-cı illər üçün sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyasında da “dayanıqlı artan rəqabətqabiliyyətli iqtisadiyyat” əsas milli prioritetlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Strategiyada 2026-cı ilədək qeyri-neft-qaz ÜDM-inin 2021-ci illə müqayisədə 1,3 dəfə artırılması, qeyri-neft-qaz ixracının isə 1,8 dəfə yüksəldilməsi hədəflənib.
Bu siyasətin davamı olaraq qeyri-neft-qaz ixracının artırılması, kənd təsərrüfatı, sənaye, sahibkarlıq, investisiyalar və yeni istehsal sahələrinin inkişafına yönəlmiş müxtəlif dövlət dəstəyi mexanizmləri tətbiq edilir.
Hətta 2026-cı ilin may-iyun aylarında bu istiqamətdə yeni addımlar atılıb. Kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalının inkişafı üçün 2026–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı təsdiqlənib. Sənəddə yüksək əlavə dəyər yaradan intensiv təsərrüfatçılığa keçidin sürətləndirilməsi xüsusi məqsəd kimi göstərilir.
Digər tərəfdən, qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracının stimullaşdırılması və logistika xərclərinin dəstəklənməsi ilə bağlı yeni tədbirlər də müəyyənləşdirilib. Prezidentin 9 iyun 2026-cı il tarixli fərmanında qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı ölkənin iqtisadi dayanıqlığının gücləndirilməsi və strateji iqtisadi suverenliyin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyətli istiqamət kimi qeyd olunur.
İyunun 16-da isə qeyri-neft-qaz mallarının ixracına əlavə dəstək mexanizmləri müəyyənləşdirilib. Bu tədbirlər, xüsusilə mikro, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin ixrac imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlib.
Yəni Azərbaycanın qarşısında duran məqsəd yalnız neft gəlirlərini artırmaq deyil. Əsas hədəf həmin kapital və dövlət dəstəyi hesabına daha çox məhsuldar, ixracyönümlü və yüksək maaşlı iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yaradılmasıdır.
Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatlarının ölkəyə böyük maliyyə imkanları yaratdığı şübhəsizdir. Lakin bu sərvətin əhalinin gəlirlərinə təsiri onun iqtisadiyyatda necə dövr etməsindən asılıdır. Əgər neft gəlirləri yeni müəssisələr, texnologiyalar, insan kapitalı, yüksək məhsuldarlıqlı kənd təsərrüfatı, İT, sənaye, logistika və digər rəqabətqabiliyyətli sahələrə çevrilirsə, nəticədə daha çox və daha yüksək maaşlı iş yerləri yaranır. Aparılan siyasət bunu hədəfləyir.
Samir Abdulla
