İnsanların böyük əksəriyyəti daha bərabər cəmiyyət naminə öz rifahının müəyyən hissəsindən imtina etməyə hazırdır.
Azpost.info bildirir ki, Britaniyalı alimlərin apardığı araşdırmanın nəticələri bunu göstərib.
Tədqiqat barədə The Conversation yazıb.
Araşdırma insanların sosial bərabərsizliyə münasibətinin ənənəvi olaraq qəbul edilən “sol” və “sağ” siyasi baxışlardan daha mürəkkəb olduğunu ortaya qoyub. Məlum olub ki, insanlar qərar qəbul edərkən ilk növbədə mümkün qazancı, itkini və mənfi nəticə ilə üzləşmə ehtimalını nəzərə alırlar.
Tədqiqatçılar iştirakçılara iki fərqli cəmiyyət arasında seçim etməyi təklif ediblər.
Birinci cəmiyyətdə hamı məqbul, lakin kifayət qədər təvazökar həyat səviyyəsinə malikdir. İkinci cəmiyyətdə insanların əksəriyyəti daha yaxşı yaşayır, lakin kiçik bir qrup digərləri ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə daha yoxsul vəziyyətdədir.
İştirakçılar isə əvvəlcədən bu sistemdə özlərinin hansı qrupda olacağını bilməyiblər.
Bu düşüncə eksperimenti filosof Con Roulzun “cahillik pərdəsi” konsepsiyasını xatırladır. Bu yanaşmaya görə, cəmiyyətin nə dərəcədə ədalətli olduğunu qiymətləndirərkən insan əvvəlcədən özünün imkanlı, yoxsa imkansız qrupda olacağını bilməməlidir.
İnsanlar riskə nə qədər hazırdır?
Alimlər insanların rifahını həyatdan subyektiv məmnunluq göstəricisi ilə ölçüblər. İştirakçılar məmnunluqlarını 0-dan 10-a qədər qiymətləndiriblər. Böyük Britaniyada əhalinin 94 faizi həyatından məmnunluğunu ən azı 5 balla qiymətləndirir. Orta göstərici isə təxminən 7,5 baldır.
İştirakçılara müxtəlif hipotetik vəziyyətlər təqdim olunub.
Məsələn, onlardan belə bir seçim etmələri istənilib: 10 hadisədən 9-da həyatdan məmnunluğu bir bal artıran, lakin bir halda onu bir bal azaldan riskli müalicəyə razı olardılarmı?
Başqa ssenaridə isə iştirakçılardan dövlət siyasətçisi olduqlarını təsəvvür etmələri istənilib. Onlara karantini ləğv etməklə əhalinin əksəriyyətinin rifahını artırmaq, lakin hər 10 min nəfərə bir ölüm hadisəsi ilə nəticələnə biləcək qərar qəbul etmək təklif olunub.
Cavablar iştirakçıların riskə münasibətinin fərqli olduğunu göstərib. Lakin maraqlı məqam ondan ibarət olub ki, insanlar söhbət başqalarının həyatından gedəndə öz həyatları ilə müqayisədə daha ehtiyatlı davranıblar.
Ən diqqətçəkən nəticə: 87 faiz
Araşdırmanın ən maraqlı nəticələrindən biri isə insanların bərabərliyə münasibəti ilə bağlı olub.
Sorğuda iştirak edənlərin 87 faizi daha böyük bərabərlik əldə etmək üçün öz həyat məmnunluğunun müəyyən hissəsindən imtina etməyə hazır olduğunu bildirib.
Alimlər kompüter modelləşdirməsindən də istifadə edərək Böyük Britaniyada həyatdan məmnunluğun mövcud bölgüsünü bütün insanların eyni rifah səviyyəsinə malik olduğu hipotetik cəmiyyətlə müqayisə ediblər.
Hesablamalara görə, orta hesabla insan tam bərabərliyə nail olmaq mümkün olsaydı, orta həyat məmnunluğunun təxminən bir bal azalmasını qəbul etməyə hazır olardı.
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, tamamilə bərabər cəmiyyət yaratmaq real həyatda çətin olmaqla yanaşı, mənfi nəticələr də doğura bilər. Buna baxmayaraq, əldə olunan nəticə insanların rifah bərabərliyinə verdiyi dəyəri kəmiyyət baxımından qiymətləndirməyə imkan verir.
Bərabərlik məsələsində “sol” və “sağ” fərqi o qədər də böyük deyil
Araşdırmanın başqa bir maraqlı nəticəsi insanların riskə münasibətinin siyasi baxışları ilə gözlənildiyindən daha zəif əlaqəli olmasıdır.
Britaniyalı iştirakçıların özləri və başqaları üçün hansı riskləri qəbul etməyə hazır olduqları, demək olar ki, onların hansı siyasi partiyaya səs verməsindən asılı olmayıb.
Alimlərin fikrincə, bu nəticə sosial bərabərsizliyə yalnız “sol” və “sağ” qarşıdurması prizmasından yanaşılmasını şübhə altına alır.
Tədqiqatçıların qənaətinə görə, insanlar hansı nəticəyə nail olmaq istədikləri məsələsində düşündüyümüzdən daha çox ortaq mövqeyə sahib ola bilərlər. Əsas fikir ayrılığı isə həmin nəticəyə necə nail olmaq məsələsində yaranır.
Alimlər hesab edirlər ki, dövlət siyasəti hazırlanarkən yalnız cəmiyyətdəki orta rifah səviyyəsi deyil, onun insanlar arasında necə bölüşdürülməsi də nəzərə alınmalıdır.
Bu yanaşmanın nəqliyyat siyasətindən səhiyyə sisteminə, eləcə də dövlət qurumlarının qərar qəbul etməsinə kömək edən süni intellekt sistemlərinin hazırlanmasına qədər müxtəlif sahələrdə tətbiqi mümkün ola bilər.
