ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən kəskinləşməsi dünya neft bazarında təchizatla bağlı narahatlıqları artırıb. Xüsusilə Hörmüz boğazında gərginliyin yüksəlməsi neft qiymətlərinin sürətlə bahalaşmasına və bazarda volatilliyin artmasına səbəb olub.
Sentyabrın əvvəlində ABŞ qüvvələrinin İranın Hörmüz boğazı yaxınlığındakı hərbi obyektlərinə zərbələri və Tehranın cavab addımları enerji bazarlarının əsas gündəminə çevrilib. ABŞ tərəfi Larak adasında İranın raket qurğularına zərbə endirdiyini açıqlayıb. Vaşinqtonun məlumatına görə, həmin ərazidə Hörmüz boğazına minaların yerləşdirilməsinə hazırlıq müşahidə olunub.
İranın cavab zərbələri və Hörmüz boğazının bağlana biləcəyi ilə bağlı təhdidləri isə neft tədarükü ilə bağlı riskləri daha da artırıb.
Neftin qiyməti 95 dollara yaxınlaşıb
Gərginliyin artması fonunda “Brent” markalı neftin qiyməti 2 sentyabrda təxminən 1 faiz yüksələrək 95,63 dollar/barel səviyyəsinə çatıb. WTI markalı neft isə 91,01 dollar olub.
Beləliklə, neft bazarında 100 dollar həddi yenidən real ssenari kimi gündəmə gəlib.
Bununla belə, qiymətlərin daha da yüksəlməsinin qarşısını alan müəyyən amillər də var. ABŞ-da neft ehtiyatlarının azalmasına baxmayaraq, ölkənin hasilat və emal imkanları, eləcə də alternativ tədarük marşrutları bazardakı təzyiqi müəyyən qədər yumşaldır. ABŞ Enerji İnformasiyası Administrasiyasının məlumatlarına görə, ölkənin kommersiya xam neft ehtiyatları son həftədə 4,5 milyon barel azalaraq 424,5 milyon barelə düşüb.
Əsas təhlükə Hörmüz boğazıdır
Neft bazarının ən böyük qorxusu isə döyüşlərin genişlənməsindən daha çox Hörmüz boğazından neft daşımalarının dayanmasıdır.
Bu marşrut qlobal enerji ticarətinin ən strateji keçidlərindən biridir. Münaqişədən əvvəl boğazdan gündə təxminən 20 milyon barel neft keçirdi. Hazırda isə tanker hərəkəti ciddi şəkildə azalıb. Reuters-in məlumatına görə, son günlər boğazdan keçən gəmilərin sayı əvvəlki orta göstəricidən xeyli aşağı düşüb.
Eyni zamanda, İran boğazdan keçməsi qadağan edilən gəmilərin siyahısını genişləndirib. Son yeniləmə ilə siyahıya 11 gəmi əlavə edilib və qadağan edilən gəmilərin ümumi sayı 56-ya çatıb. Bu vəziyyət neft, LNG və LPG daşımalarının təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları artırır.
Digər tərəfdən, ABŞ hərbçilərinin müşayiəti ilə Hörmüzdən rekord həcmdə neft keçirilməsi də mümkün olub. CNN-in məlumatına görə, ABŞ qüvvələri 40 kommersiya gəmisinin boğazdan keçidini təmin edib və bu gəmilər ümumilikdə 18 milyon barel neft daşıyıb.
Bu, bazarda vəziyyətin tam blokadaya çevrilmədiyini göstərsə də, riskin yüksək olaraq qaldığını ortaya qoyur.
Münaqişə uzansa, neft daha da bahalaşa bilər
Analitiklərin əsas narahatlığı münaqişənin qısamüddətli insidentdən uzunmüddətli böhrana çevrilməsidir.
Hörmüzdə gəmiçiliyin uzun müddət məhdudlaşdırılması yalnız xam neftin qiymətini deyil, yanacaq, daşınma və sığorta xərclərini də artıracaq. Bu isə dünya iqtisadiyyatında inflyasiya təzyiqini gücləndirə bilər.
Reuters-in son bazar icmallarında da Yaxın Şərqdəki gərginliyin enerji qiymətlərinə və qlobal maliyyə bazarlarına təzyiq göstərdiyi vurğulanır.
Digər tərəfdən, OPEC+ın hasilat siyasəti də bazarın diqqətindədir. Reuters-in məlumatına görə, təşkilatın yaxın toplantısında oktyabr üçün mövcud hasilat siyasətinin saxlanılması gözlənilir.
Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Neftin bahalaşması ilk baxışdan Azərbaycan üçün müsbət görünə bilər. Çünki ölkənin ixrac gəlirlərinin mühüm hissəsi enerji sektorundan formalaşır və yüksək neft qiyməti büdcə gəlirlərini dəstəkləyə bilər.
Lakin prosesin digər tərəfi də var.
Əgər neft bahalaşması uzunmüddətli xarakter alarsa, qlobal inflyasiya, nəqliyyat və idxal xərclərinin artması Azərbaycana da təsir göstərə bilər. Xüsusilə yanacaq, logistika və idxaldan asılı məhsullar üzrə qiymət təzyiqi yarana bilər.
Yəni Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız “neft neçə dollar olacaq?” sualı deyil. Əsas məsələ neftin hansı qiymətə və hansı müddət ərzində satılacağı, eyni zamanda regiondakı münaqişənin enerji daşımalarına nə qədər zərər vuracağıdır.
Hazırkı vəziyyətdə bazarın əsas göstəricisi isə Hörmüz boğazıdır. Burada gəmiçilik normal vəziyyətə qayıtsa, neft qiymətlərindəki risk əlavəsi azala bilər. Əksinə, boğazın tam və ya uzunmüddətli blokadası baş verərsə, 100 dollar və daha yüksək qiymətlər yenidən əsas ssenarilərdən birinə çevrilə bilər.
Bu səbəbdən qarşıdakı günlərdə investorların diqqəti əsasən ABŞ-İran qarşıdurmasının yeni mərhələsinə, Hörmüzdə gəmiçiliyin vəziyyətinə və ABŞ-ın hərbi müşayiət əməliyyatlarının davam edib-etməyəcəyinə yönələcək.
Samir Abdulla
