Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında Məkkədə imzalanan Birgə Müdafiə Sazişi beynəlxalq münasibətlərdə gedən daha geniş proseslərin fonunda diqqət çəkir.
Politoloq Zaur İbrahimli hesab edir ki, bu sənəd ayrı-ayrı dövlətlərin təhlükəsizliklərini artıq yalnız qlobal güclərin zəmanəti ilə deyil, regional əməkdaşlıq və qarşılıqlı müdafiə mexanizmləri ilə təmin etməyə çalışdığını göstərir.
Onun fikrincə, Məkkə sazişi yaxın gələcəkdə formalaşa biləcək yeni dünya düzəninin mühüm xüsusiyyətlərindən birini – regional ittifaqların güclənməsini nümayiş etdirir.
Köhnə təhlükəsizlik sistemi niyə dəyişir?
Zaur İbrahimlinin təhlilinə görə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi indiki geosiyasi reallıqları əvvəlki kimi idarə edə bilmir.
Soyuq müharibə dövrünün ikiqütblü dünyası artıq mövcud deyil. Qloballaşma isə iqtisadi əlaqələrlə yanaşı, dövlətlərin siyasi və strateji davranışını da dəyişib.
Hindistan, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, İran, Pakistan, Braziliya və Cənub-Şərqi Asiya ölkələri kimi dövlətlər qlobal hegemonluq iddiası irəli sürməsələr də, öz regionlarında strateji muxtariyyət istəyirlər.
Politoloqun fikrincə, bu dövlətləri artıq Vaşinqton, Pekin, Moskva və digər böyük güclərin əvvəlki kimi istiqamətləndirməsi mümkün deyil. Çinin sürətli yüksəlişi də orta və regional güclərin manevr imkanlarını genişləndirib.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın İraq və Əfqanıstan müharibələri, Suriyada baş verən proseslər və “Ərəb baharı”ndan sonra Yaxın Şərqdə yaranmış qeyri-sabitlik çoxtərəfli təhlükəsizlik mexanizmlərinin imkanlarını ciddi şəkildə sınağa çəkib.
Bu baxımdan İbrahimli hesab edir ki, böyük dövlətlər arasındakı rəqabət beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin qərar qəbul etmə imkanlarını məhdudlaşdırır.
Hərbi texnologiyalar da qaydaları dəyişir
Yeni dünya düzəninin formalaşmasına təsir edən digər mühüm amil hərbi texnologiyalardır.
Dronlar, kiberhücumlar, hipersəs raketləri, süni intellekt və digər texnologiyalar böyük orduların ənənəvi üstünlüyünü müəyyən qədər zəiflədib.
Politoloq hesab edir ki, son illərdə baş verən münaqişələr bunu aydın göstərib. Böyük hərbi potensiala malik dövlətlər belə daha kiçik dövlətlərdən və qeyri-dövlət aktorlarından gələn asimmetrik təhdidlər qarşısında ciddi problemlərlə üzləşirlər.
HƏMAS-ın 7 oktyabr 2023-cü il hücumu, Yəmən husilərinin Qırmızı dənizdə fəaliyyəti, Hizbullahın raket imkanları və Ukraynanın Rusiyanın Qara dəniz donanmasına qarşı pilotsuz sistemlərdən istifadəsi yeni müharibə reallığının nümunələri kimi göstərilir.
Bu dəyişikliklərin əsas nəticələrindən biri budur: yalnız hərbi gücün böyüklüyü artıq təhlükəsizliyin təminatı hesab olunmur.
Ukrayna müharibəsi hansı dərsi verdi?
Zaur İbrahimlinin fikrincə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövlətlər üçün daha bir mühüm nəticə ortaya çıxarıb: təhlükəsizlik üçün real müttəfiqlər lazımdır.
Ukraynaya müxtəlif ölkələrin hərbi, maliyyə, kəşfiyyat və logistika dəstəyi göstərməsi regional və funksional koalisiyaların əhəmiyyətini artırıb.
“Ramşteyn” formatı və Ukraynaya dəstək verən “İstəklilər Koalisiyası” bu baxımdan yeni əməkdaşlıq modelinin nümunəsi kimi təqdim olunur.
Politoloq hesab edir ki, dövlətlər bundan sonra təhlükəsizliklərini yalnız mövcud qlobal təşkilatların imkanlarına bağlamaq əvəzinə, daha çevik regional və ikitərəfli müdafiə mexanizmləri yaratmağa üstünlük verə bilərlər.
Məkkə sazişinin əsas mesajı nədir?
Bu kontekstdə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanan müdafiə sazişi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Üç ölkənin həm coğrafi, həm siyasi, həm də hərbi baxımdan mühüm potensiala malik olması belə əməkdaşlığı sırf üçtərəfli münasibətlər çərçivəsindən çıxararaq daha geniş geosiyasi prosesin bir hissəsi kimi qiymətləndirməyə imkan verir.
İbrahimlinin yanaşmasına görə, burada əsas məsələ konkret ölkələr arasında hərbi əməkdaşlıqdan daha çox regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması tendensiyasıdır.
Oxşar prosesləri digər bölgələrdə də görmək mümkündür.
Türk Dövlətləri Təşkilatı Çin sərhədlərindən Aralıq dənizinə qədər uzanan geniş coğrafiyada siyasi və iqtisadi əlaqələri dərinləşdirir. Mərkəzi Asiya ölkələri Azərbaycanla müxtəlif “C5+” formatlarında əməkdaşlığı genişləndirir. Orta Dəhliz isə bu əlaqələrin iqtisadi əsaslarından birinə çevrilir.
Avropada Ukraynaya dəstək məqsədilə müxtəlif ölkələrin yaratdığı koalisiyalar, Asiyada texnologiya və təhlükəsizlik sahəsində yeni əməkdaşlıq formatları da eyni tendensiyanın fərqli nümunələridir.
Yeni dünya düzəninin əsasını nə təşkil edə bilər?
Politoloqun təhlilindən çıxan əsas nəticə budur ki, gələcəyin dünyası əvvəlki kimi yalnız bir neçə supergücün müəyyən etdiyi sistem olmaya bilər.
Yeni düzənin əsas elementləri regional ittifaqlar, çevik təhlükəsizlik koalisiyaları, iqtisadi dəhlizlər, texnoloji tərəfdaşlıqlar və strateji muxtariyyət siyasəti ola bilər.
Bu modeldə dövlətlər eyni anda bir neçə güc mərkəzi ilə əməkdaşlıq edəcək, lakin heç birindən tam asılı vəziyyətə düşməməyə çalışacaqlar.
Türkiyənin həm NATO üzvü kimi Qərblə, həm Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində Mərkəzi Asiya ilə, həm də Yaxın Şərq ölkələri ilə əməkdaşlıq etməsi bu çoxvektorlu yanaşmanın nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
“Yeni dünya düzəni”nin başlanğıc nöqtəsi Yaxın Şərq ola bilərmi?
İbrahimli diqqəti xüsusilə Yaxın Şərqə yönəldir.
Bu region bəşər tarixinin ilk şəhər mədəniyyətlərinin, qədim dövlətlərinin və yazılı hüquq ənənələrinin formalaşdığı məkanlardan biridir. Eyni zamanda yəhudilik, xristianlıq və İslam kimi üç böyük dinin meydana gəldiyi coğrafiyadır.
Bu səbəbdən Yaxın Şərq yalnız enerji və geosiyasət baxımından deyil, sivilizasiya və təhlükəsizlik baxımından da qlobal əhəmiyyət daşıyır.
Məkkədə imzalanan saziş isə bu mənada simvolik əhəmiyyət də daşıya bilər: regional dövlətlər təhlükəsizlik məsələlərində daha çox öz aralarında əməkdaşlıq etdikcə, beynəlxalq sistemin ağırlıq mərkəzi də tədricən dəyişə bilər.
Beləliklə, Məkkə sazişi təkcə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasındakı münasibətlərə aid sənəd kimi deyil, dünyanın daha çox regional güc mərkəzlərinə bölündüyü yeni geosiyasi mərhələnin əlamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
