Hörmüz Boğazının uzun müddət bağlanması qlobal enerji bazarında böyük şok yaradacaq. Dünyanın əsas neft və qaz marşrutlarından birinin dayanması enerji qiymətlərini yüksəldərək neft ixrac edən Azərbaycan üçün əlavə gəlir imkanları yarada bilər. Lakin eyni proses logistika xərclərinin artması, idxal inflyasiyası və İran üzərindən keçən nəqliyyat marşrutlarının pozulması kimi ciddi risklər də yaradır.
Hörmüz Boğazı bağlanarsa, Azərbaycanın iqtisadiyyatında ilk hiss olunacaq təsir böyük ehtimalla neft qiymətlərinin yüksəlməsi olacaq.
Qlobal bazarda neft təklifinin əhəmiyyətli hissəsinin risk altına düşməsi Brent markalı neftin qiymətini kəskin yüksəldə bilər. Bu isə neft ixrac edən Azərbaycan üçün ilk baxışdan müsbət ssenaridir.
Azərbaycanın 2026-cı il Dövlət Neft Fondu büdcəsində karbohidrogenlərin satışından əldə olunan gəlirlər əsas gəlir mənbələrindən biri olaraq qalır. Fondun 2026-cı il büdcəsinin gəlirləri 13,03 milyard manat, xərcləri isə 13,02 milyard manat səviyyəsində təsdiqlənib.
Neft bahalaşsa, Azərbaycan nə qazanacaq?
Neftin qiymətinin yüksəlməsi ilk növbədə Azərbaycanın ixrac gəlirlərini artırır.
Dünya bazarında qiymətlərin kəskin artması Azərbaycan neftinin satışından əldə olunan valyuta daxilolmalarının yüksəlməsi deməkdir. Bu, həm dövlət büdcəsi, həm də Dövlət Neft Fondu üçün əlavə gəlir yarada bilər.
Artan valyuta gəlirləri manatın məzənnəsinin sabitliyini də dəstəkləyə bilər.
Hazırda Mərkəzi Bankın məlumatlarına görə, manatın ABŞ dollarına məzənnəsi 1,70 manat səviyyəsindədir və valyuta bazarında təklif tələbi üstələyir.
Bu baxımdan neftin bahalaşması Azərbaycanda dolların kəskin bahalaşması riskini azaltmaq baxımından da müsbət amil ola bilər.
Amma burada mühüm bir məqam var: neftin bahalaşması Azərbaycanın bütün problemlərini həll etmir.
Azərbaycanın əsas üstünlüyü: alternativ enerji marşrutları
Hörmüz böhranının Azərbaycan üçün digər mühüm nəticəsi ölkənin enerji marşrutlarının geosiyasi əhəmiyyətinin artması ola bilər.
Azərbaycanın Avropaya enerji ixracında istifadə etdiyi Cənub Qaz Dəhlizi, xüsusilə TANAP və TAP, Avropa üçün alternativ təchizat imkanlarından biridir. Hörmüzdə uzunmüddətli böhran yaranarsa, Avropa enerji təhlükəsizliyində alternativ mənbələrə maraq daha da arta bilər. Bu isə Azərbaycan qazının strateji əhəmiyyətini yüksəldə və gələcəkdə qaz ixracı ilə bağlı yeni imkanlar yarada bilər.
Başqa sözlə, böhran Azərbaycanın enerji sektoruna yalnız “neft qiyməti” kanalı ilə deyil, alternativ enerji təchizatçısı kimi geosiyasi əhəmiyyətinin artması vasitəsilə də təsir edə bilər.
Ən böyük risk: idxal bahalaşa bilər
Lakin məsələnin digər tərəfi daha narahatedicidir.
Hörmüz Boğazının bağlanması təkcə nefti bahalaşdırmayacaq. Dəniz daşımalarının, sığortanın və logistikanın qiymətləri də arta bilər. Bu xərc artımı Azərbaycana idxal olunan məhsulların qiymətlərinə keçə bilər.
Mərkəzi Bank artıq 2026-cı il üzrə inflyasiya risklərinin əsas hissəsinin xarici xərc amilləri ilə əlaqəli olduğunu bildirir. Bankın qiymətləndirməsinə görə, geosiyasi gərginliklər təchizat zəncirlərini poza, nəqliyyat və sığorta xərclərini yüksəldə və bununla da inflyasiya təzyiqini artıra bilər.
Hazırda Azərbaycanda illik inflyasiya 5,8 faiz ətrafındadır və Mərkəzi Bank 2026-cı il üçün inflyasiyanın 5,9 faiz olacağını proqnozlaşdırır. Hörmüz böhranının uzanması bu proqnozun üzərində əlavə təzyiq yarada bilər.
“Şimal-Cənub” üçün ciddi sınaq
Azərbaycan üçün ən həssas məsələlərdən biri də Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizidir. Bu marşrut Azərbaycanı Rusiya və İran üzərindən Hindistan və digər Cənubi Asiya bazarları ilə birləşdirir.
İran ərazisində hərbi gərginliyin genişlənməsi və təhlükəsizlik risklərinin artması bu dəhlizin normal fəaliyyətinə zərbə vura bilər. Bu isə Azərbaycan üçün yalnız tranzit gəlirlərinin azalması deyil, həm də ölkənin böyük investisiya qoyduğu nəqliyyat layihəsində yük axınlarının zəifləməsi deməkdir.
Əgər böhran uzunmüddətli xarakter alarsa, yükdaşıma şirkətləri alternativ marşrutlara keçməyə məcbur ola bilər.
Ərzaq və tikinti materialları da risk altındadır
İran Azərbaycan üçün yaxın və mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. İrandan gətirilən kənd təsərrüfatı məhsulları, tikinti materialları və digər malların daşınmasında problem yaranarsa, bəzi məhsul qruplarında təklif azala bilər.
Bu isə daxili bazarda qiymət artımına səbəb ola bilər. Beləliklə, neftdən gələn əlavə gəlirin bir hissəsi əhali və biznes üçün artan logistika və idxal xərcləri hesabına “əriməyə” başlaya bilər.
Azərbaycan üçün əsas sual: böhran nə qədər davam edəcək?
Hörmüz Boğazının bir neçə gün və ya həftəlik bağlanması ilə uzunmüddətli blokada arasında Azərbaycan üçün nəticələr ciddi şəkildə fərqlənəcək.
Qısamüddətli böhran zamanı yüksək neft qiymətləri Azərbaycanın xeyrinə işləyə bilər. İxrac gəlirləri arta, valyuta daxilolmaları güclənə və dövlət maliyyəsi əlavə gəlir əldə edə bilər.
Uzunmüddətli böhran isə tamamilə başqa mənzərə yarada bilər. Qlobal iqtisadi artım zəifləyə, logistika bahalaşa, idxal inflyasiyası sürətlənə və Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarında iqtisadi aktivlik azala bilər.
Bu səbəbdən Hörmüz böhranını Azərbaycan üçün nə tamamilə “qızıl fürsət”, nə də yalnız təhlükə kimi qiymətləndirmək doğru olar.
Azərbaycan üçün “ikiüzlü” böhran
Hörmüz Boğazının bağlanması Azərbaycan üçün iqtisadi baxımdan iki tərəfli təsir yaradır. Bir tərəfdə bahalaşan neft, artan valyuta gəlirləri və Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində əhəmiyyətinin yüksəlməsi dayanır.
Digər tərəfdə isə bahalaşan logistika, sığorta, idxal məhsulları, mümkün inflyasiya və İran üzərindən keçən nəqliyyat marşrutlarının pozulması var.
Ən vacib məqam isə budur: Azərbaycanın qazana biləcəyi əlavə neft gəliri böhranın müddətindən asılı olaraq inflyasiya və logistika xərclərinin yaratdığı itkiləri kompensasiya edə bilər və ya etməyə bilər.
Ona görə də Hörmüz Boğazının bağlanması Azərbaycanın qarşısında sadə bir “neft bahalaşacaq və ölkə qazanacaq” ssenarisi deyil, enerji gəlirləri ilə iqtisadi risklərin eyni vaxtda artdığı mürəkkəb vəziyyət yaradır.
Samir Abdulla
