1970-ci illərin əvvəlləri. Sovet İttifaqında sabitlik və “daxili asayiş” devizinin ən yüksək zirvədə olduğu dövr. Belə bir vaxtda Bakı Dəmir Yolu Vağzalından hərəkət edən qatarlardan birində baş verən hadisə təkcə Azərbaycan SSR milisini deyil, Moskvadakı ən yüksək dairələri və DTK-nı ayağa qaldırdı. Dövlətin ən ciddi qorunan sahələrindən birinə – pulların və qiymətli daş-qaşların daşındığı poçt vaqonuna basqın edilmişdi. Bu, sadə bir oğurluq deyil, SSRİ-nin təhlükəsizlik sisteminə meydan oxumaq idi.
“Kriminal qiraət” layihəsində bu gün – 70-ci illərin Azərbaycanında baş vermiş, uzun illər arxivlərin gizli rəflərində qalan məşhur “Poçt vaqonu” soyğunundan və onun heyrətamiz ifşa mexanizmindən bəhs edəcəyik.
Hərəkət edən “qalada” qarət
1970-ci illərdə SSRİ-də bank köçürmələri müasir səviyyədə olmadığı üçün böyük məbləğdə nağd pullar, dövlət istiqrazları, qiymətli metallar xüsusi poçt vaqonları vasitəsilə daşınırdı. Bu vaqonlar zirehli olmaqla yanaşı, xüsusi silahlanmış rabitə və milis əməkdaşları tərəfindən qorunurdu.
Həmin gecə Bakıdan yola düşən qatarda da külli miqdarda dövlət vəsaiti daşınırdı. Plan o qədər mükəmməl hazırlanmışdı ki, cinayətkarlar vaqona harada və necə daxil olacaqlarını saniyəsinə qədər hesablamışdılar. Qatar Qatar Xaçmaz-Yalama istiqamətində stansiyaların birində qısa müddətli dayandıqda, heç kimin diqqətini çəkmədən zirehli qapının kilidini aça bilmişdilər. Mühafizəçilər zərərsizləşdirildi, seyflər qısa müddətdə boşaldıldı.
Ən maraqlısı isə o idi ki, qatar növbəti böyük stansiyaya çatana qədər heç kim soyğundan xəbər tutmamışdı. Cinayətkarlar pullarla birlikdə gecənin qaranlığında yoxa çıxmışdılar.
Əsas düyün: Daxildəki satqın kimdir?
Hadisənin miqyası və oğurlanan vəsaitin dövlət əhəmiyyətli olması səbəbindən iş dərhal Daxili İşlər Nazirliyinin (DİN) tabeliyindən alınaraq Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (DTK) icraatına verildi. İşə şəxsən DTK-nın təcrübəli müstəntiqləri rəhbərlik edirdi
İstintaq qrupu hadisə yerinə gəldikdə böyük bir tapmaca ilə üzləşdi. Zirehli vaqonun qapısında heç bir zorakılıq, qırma izi yox idi. Kilidlər xüsusi açarla, peşəkarcasına açılmışdı. Bu isə tək bir həqiqəti ortaya qoyurdu: Cinayətkar dəstəyə daxildən kömək edən var idi. Arxiv sənədlərində qeyd olunan rəydə deyilir ki, poçt vaqonlarının marşrutunu, hansı vaqonda nə qədər vəsait olduğunu və ən əsası, kilidlərin gizli şifrələrini yalnız sistemin içindəki çox az adam bilə bilərdi.
Milis aylarla respublikanın bütün dəmir yolu işçilərini, poçt daşımalarına cavabdeh olan şəxsləri tək-tək yoxlamağa başladı. Şübhəlilərin dairəsi daralsa da, əsas təşkilatçının izinə düşmək mümkün olmurdu. Pullar isə artıq dövriyyəyə buraxılmalı, haradasa “yuyulmalı” idi. Sovet rejimində isə qəflətən böyük pullarla ortaya çıxmaq intihar demək idi.
İfşa nöqtəsi: Pulları batıran xırda detal
Cinayətkar dəstənin başçısı olduqca ehtiyatlı tərpənirdi. Oğurlanan pulları dərhal xərcləmək olmazdı. Lakin dəstə üzvlərindən birinin qumar ehtirası və Bakının gizli kafelərində göstərdiyi “səxavət” milisin diqqətindən qaçmadı.
SSRİ-də dövlət banklarından oğurlanan iri nominallı əskinasların seriya nömrələri bütün ölkə üzrə milis şöbələrinə paylanmışdı. Şübhəli şəxsin Bakıdakı gizli qumarxanalardan birində xərclədiyi pullardan birinin seriya nömrəsi poçt vaqonundan oğurlanan pullarla üst-üstə düşdü. Bu xırda ipucu böyük zənciri sökdü.
Tutulan şəxs istintaq zamanı müqavimət göstərə bilmədi və cinayətin şok edici pərdəarxasını açdı. Məlum oldu ki, dəstəni gizli məlumatlarla təmin edən şəxs dəmir yolu idarəsinin yüksək rütbəli məmurlarından birinin yaxın qohumu olub. O, pulların hərəkət qrafikini və mühafizə sisteminin zəif nöqtələrini cinayətkarlara ötürübmüş.
SSRİ Ali Məhkəməsinin hökmü
Bakı milisinin və müstəntiqlərin gərgin əməyi nəticəsində oğurlanmış vəsaitin böyük hissəsi gizli zirzəmilərdən tapılaraq dövlətə qaytarıldı. Dövlət mülkiyyətinə qarşı törədilən bu irimiqyaslı cinayət Sovet qanunvericiliyinə görə ən ağır cəza ilə cəzalandırıldı. Məhkəmənin qərarı ilə dəstənin əsas rəhbərləri və onlara daxildən köməklik edən şəxs ən ağır hökmə – güllələnmə cəzasına məhkum edildilər.
Bu hadisə SSRİ-də poçt və pul daşımaları sistemində təhlükəsizlik qaydalarının kökündən dəyişdirilməsinə, zirehli vaqonların mühafizəsinin birbaşa xüsusi təyinatlı hərbiləşdirilmiş dəstələrə tapşırılmasına səbəb oldu. Dəmir yolundakı bu böyük soyğun isə Azərbaycanın kriminal tarixinə ən mürəkkəb və səs-küylü işlərdən biri kimi həkk olundu.
Orxan Əlizadə
Yazı 1970-ci illərin sovet dövrünə dair arxiv materialları, məhkəmə prosesləri və sənədlər əsasında analitik-bədii üslubda hazırlanıb.
