ABŞ-İran qarşıdurmasının Hörmüz boğazına keçməsi qlobal neft bazarında yeni mərhələ yaradıb.
Azpost.info bildirir ki, sentyabrın 9-da Brent markalı neftin qiymətinin 100 dollara yaxınlaşması artıq yalnız hərbi xəbərlərə verilən emosional bazar reaksiyası deyil. Burada daha ciddi problem var: dünyanın əsas enerji arteriyalarından birində fiziki neft tədarükünün məhdudlaşması.
ABŞ-ın İran tankerlərinə zərbələri və Tehranın buna cavab olaraq ABŞ-ın hərbi obyektlərinə və neft tankerlərinə hücum etməsi qarşıdurmanı birbaşa enerji infrastrukturuna bağlayıb. Nəticədə bazar artıq “müharibə olacaqmı?” sualından çox, “neft normal axına nə vaxt qayıdacaq?” sualına cavab axtarır.
Əsas təhlükə 100 dollar deyil
Brentin 99-100 dollar ətrafında ticarət etməsi psixoloji baxımdan mühüm həddir. Lakin neft bazarı üçün daha ciddi göstərici qiymətin özü yox, təklifin fiziki azalmasıdır. Hörmüz boğazından normal şəraitdə gündə 8-9 milyon barrel xam neft keçdiyi halda, bu həcmin 2 milyon barreldən aşağı düşməsi bazarda çox böyük boşluq yaradır. Bu vəziyyət bir neçə gün davam edərsə, qiymət artımı ilə müəyyən qədər idarə oluna bilər. Lakin həftələr və aylarla davam edərsə, məsələ tamamilə dəyişir.
Çünki bazar qiyməti yalnız neftin bahalaşmasını deyil, neftin ümumiyyətlə tapılıb-tapılmayacağını qiymətləndirməyə başlayır. Bu isə 100 dollardan 110, 120 və daha yuxarı səviyyələrə keçid riskini yaradır.
“Tanker müharibəsi” niyə təhlükəlidir?
Əvvəlki Yaxın Şərq böhranlarında əsas risk neft yataqlarının və ya hasilat obyektlərinin vurulması idi.
İndiki vəziyyət isə fərqlidir.
Əgər tankerlər hədəfə çevrilirsə, problem hasilatla yanaşı daşınma təhlükəsizliyinə keçir. Neft istehsal edilə bilər, amma onu bazara çatdırmaq mümkün olmazsa, istehsalın özü də iqtisadi əhəmiyyətini itirir. Bu, sığorta şirkətlərindən tutmuş gəmiçilik şirkətlərinə qədər bütün enerji zəncirinin xərclərini artırır. Nəticədə neftin qiymətinə yalnız barrel başına xammal dəyəri deyil, müharibə, sığorta, logistika və risk əlavəsi də daxil olur.
Asiya ölkələri daha böyük təzyiq altında qala bilər
Hörmüz boğazındakı problemin qlobal xarakter daşımasının əsas səbəblərindən biri neft axınının mühüm hissəsinin Asiya bazarlarına yönəlməsidir. Çin, Hindistan, Yaponiya, Cənubi Koreya və digər böyük iqtisadiyyatlar enerji idxalından ciddi şəkildə asılıdır. Əgər boğazdan keçən neft uzun müddət azalarsa, ilk mərhələdə ölkələr strateji ehtiyatlardan istifadə edə bilərlər.
Amma strateji ehtiyatlar sonsuz mənbə deyil.
Ehtiyatların sürətlə xərclənməsi böhranın ilk günlərini yumşalda bilər, lakin münaqişə uzandıqca bazarın əsas problemi yenidən ortaya çıxacaq: gündəlik tələbatı hansı mənbə ilə əvəz etmək?
OPEC+ üçün çətin seçim
Burada OPEC+ amili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər qlobal bazarda fiziki neft çatışmazlığı yaranırsa, əlavə hasilatın artırılması qiymət təzyiqini müəyyən qədər azalda bilər. Lakin OPEC+ ölkələrinin əlavə hasilat imkanlarının olması avtomatik olaraq problemin həll edilməsi demək deyil. Çünki söhbət yalnız neftin çıxarılmasından yox, onun təhlükəsiz şəkildə istehlakçıya çatdırılmasından gedir.
Başqa sözlə, Hörmüz problemi davam edərsə, əlavə hasilatın müəyyən hissəsi belə logistika məhdudiyyətləri ilə üzləşə bilər.
100 dollarlıq neft dünya iqtisadiyyatına necə təsir edir?
Neftin bahalaşması ilk növbədə yanacaq qiymətlərinə təsir edir. Daha sonra bu artım daşınma, aviasiya, kənd təsərrüfatı, sənaye və logistika xərclərinə keçir. Beləliklə, neft bahalaşması təkcə benzinin və dizelin qiyməti məsələsi deyil.
Məsələn: Neft- yanacaq – nəqliyyat xərcləri – məhsulun maya dəyəri – istehlak qiymətləri – inflyasiya
Bu zəncir bütün iqtisadiyyata yayıla bilər.
Əgər enerji böhranı uzun müddət davam edərsə, mərkəzi bankların da işi çətinləşəcək. Çünki bir tərəfdən iqtisadi artım zəifləyə, digər tərəfdən inflyasiya yüksələ bilər.
Bu, klassik “stagflyasiya” riskini gündəmə gətirir.
Azərbaycan üçün vəziyyətin iki fərqli tərəfi var
Azərbaycanın mövqeyi digər neft idxalçısı ölkələrdən fərqlidir. Neftin bahalaşması ölkənin ixrac gəlirlərinin artması baxımından müsbət faktor ola bilər. Daha yüksək dünya qiyməti Azərbaycanın neft və qaz satışlarından əldə etdiyi valyuta gəlirlərini yüksəldə bilər.
Lakin bunun əks tərəfi də var. Azərbaycan qlobal iqtisadiyyatın bir hissəsidir. Dünya üzrə yanacaq, logistika və ərzaq xərclərinin artması daxili bazara da müəyyən təzyiq yarada bilər. Yəni yüksək neft qiymətinin Azərbaycan üçün təsiri sadə şəkildə “neft bahalaşdı, ölkə qazandı” formuluna sığmır.
Əsas məsələ budur: neft gəlirlərinin artımından yaranan üstünlük idxal inflyasiyasının və qlobal iqtisadi zəifləmənin təsirindən nə qədər böyük olacaq?
Azərbaycan üçün başqa bir mühüm məqam
Hörmüz boğazında yaranan böhran Azərbaycanın enerji marşrutlarının strateji əhəmiyyətini də artırır. Azərbaycanın neft və qazının dünya bazarlarına çıxarılması üçün istifadə etdiyi marşrutların böyük hissəsi Hörmüzdən kənarda yerləşir. Bu, ölkəyə müəyyən üstünlük verir.
Başqa sözlə, Azərbaycan neftinin bazara çıxışı Hörmüzdəki vəziyyətdən birbaşa asılı olan əsas istehsalçılarla müqayisədə fərqli vəziyyətdədir. Bu şəraitdə Azərbaycan öz enerji ixrac marşrutlarının alternativ və etibarlı regional mənbə kimi əhəmiyyətini daha da artıra bilər.
Ən böyük risk 2027-ci ilə keçən böhrandır
Verilən proqnozlarda xüsusilə diqqətçəkən məqam tədarükün tam bərpasının 2027-ci ilin ilk yarısından əvvəl mümkün olmaya biləcəyi ehtimalıdır. Bu ssenari reallaşarsa, artıq söhbət bir neçə günlük bazar şokundan getməyəcək.
Belə halda:
-neft qiymətləri uzun müddət yüksək qala bilər;
-yanacaq xərcləri arta bilər;
-qlobal inflyasiya təzyiqi güclənə bilər;
-hava və dəniz daşımaları bahalaşa bilər;
-enerji idxalçısı ölkələrin büdcə yükü arta bilər;
-sənaye məhsullarının maya dəyəri yüksələ bilər;
– dünya iqtisadiyyatının artım tempi zəifləyə bilər.
Ən təhlükəli ssenari isə hərbi qarşıdurmanın yeni enerji obyektlərinə və digər əsas dəniz marşrutlarına yayılmasıdır. Bu halda 100 dollar artıq “yuxarı hədd” yox, yeni bazar başlanğıcı ola bilər.
Hörmüz boğazında baş verənlər neft bazarı üçün adi geosiyasi risk deyil. Bu, qlobal enerji təchizatının fiziki təhlükəsizliyinə birbaşa zərbədir.
Brentin 100 dollara yaxınlaşması problemin yalnız görünən tərəfidir. Əsas məsələ neft axınının nə qədər müddətə məhdudlaşacağıdır.
Əgər tanker hücumları və Hörmüzdəki blokada qısa müddətdə aradan qalxarsa, bazar şoku tədricən səngiyə bilər. Əks halda dünya iqtisadiyyatı daha bahalı neft, yüksək logistika xərcləri və yeni inflyasiya dalğası ilə üzləşə bilər.
Azərbaycan üçün isə mənzərə nisbətən fərqlidir: yüksək neft qiyməti ixrac gəlirlərini artıra bilər, eyni zamanda qlobal inflyasiya və logistika riskləri ölkəyə də təsir göstərə bilər.
Ən mühüm strateji nəticə budur: Hörmüz böhranı neftin sadəcə qiymətini yox, enerji marşrutlarının və alternativ ixrac dəhlizlərinin geosiyasi dəyərini dəyişir. Azərbaycan üçün bu, həm iqtisadi imkan, həm də yeni risklərin meydana çıxması deməkdir.
Samir Abdulla
