Azərbaycanın qeyri-neft sektorunda ixrac göstəricilərinin yüksəlməsi ölkə iqtisadiyyatında neftdən kənar gəlir mənbələrinin genişləndirilməsi istiqamətində müəyyən irəliləyişin olduğunu göstərir. 2026-cı ilin ilk 8 ayında qeyri-neft ixracının 17,6 faiz artaraq 2,81 milyard dollara çatması xüsusilə diqqət çəkir.
Lakin bu rəqəmə yalnız “ixrac artıb” kimi yanaşmaq kifayət deyil. Əsas məsələ artımın nəyin hesabına baş verməsi, hansı sahələrin daha sürətlə böyüməsi və Azərbaycanın xarici bazarlara hansı məhsullarla çıxdığıdır.
2,8 milyard dollarlıq ixrac nə göstərir?
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin “İxrac icmalı” hesabatına görə, yanvar-avqust aylarında qeyri-neft ixracı 2,81 milyard dollar təşkil edib.
Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 17,6 faiz çoxdur.
Rəqəmin özü müsbət olsa da, daha maraqlı məqam ixracın strukturudur. Çünki artım təkcə bir məhsul və ya bir sektor hesabına formalaşmayıb. Aqrar məhsullar, aqrar-sənaye, metallurgiya, tekstil və digər istiqamətlərdə də yüksəliş müşahidə olunur.
Bu isə qeyri-neft ixracında müəyyən şaxələnmənin getdiyini göstərir.
Ən sürətli artım şəkər və pambıq ipliyindədir
Məhsullar üzrə göstəricilər Azərbaycanın ixrac modelində maraqlı dəyişiklikləri üzə çıxarır.
Şəkər ixracının bir il ərzində 2,3 dəfə artması diqqətçəkən nəticədir. Pambıq ipliyində isə artım 62,2 faiz təşkil edib.
Alüminium və ondan hazırlanan məmulatların ixracının 42,8 faiz yüksəlməsi də mühüm göstəricidir. Burada artıq xammal və ilkin məhsullarla yanaşı, müəyyən emal mərhələsindən keçmiş sənaye məhsullarının xarici bazarlara çıxarılması baxımından potensial görünür.
Bitki və heyvan mənşəli piy və yağların ixracının 30,2 faiz, qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatların isə 20,5 faiz artması sənaye və aqrar sektorun ixrac imkanlarının paralel genişləndiyini göstərir.
Aqrar sektorun çəkisi artır
Qeyri-neft ixracının strukturunda aqrar istiqamət xüsusi yer tutur. Yanvar-avqust aylarında aqrar məhsulların ixracı 732 milyon dollar olub və illik artım 19,2 faiz təşkil edib. Aqrar-sənaye məhsullarının ixracı isə 255,8 milyon dollara çatıb və 22,1 faiz artıb. Beləliklə, aqrar və aqrar-sənaye məhsullarının birlikdə ixracı təxminən 988 milyon dollar təşkil edir. Bu rəqəm qeyri-neft ixracının təxminən üçdə birinin kənd təsərrüfatı və onun emalına bağlı olduğunu göstərir.
Burada Azərbaycanın əsas üstünlüyü aydındır: pomidor, fındıq, alma, xurma, nar, çay və digər məhsullar ölkənin həm region, həm də daha uzaq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir.
Ancaq bunun başqa tərəfi də var.
Aqrar ixracın böyük hissəsi xammal və ya nisbətən aşağı əlavə dəyərli məhsullardan ibarət olduqda, ixrac gəlirlərinin daha yüksək səviyyəyə qaldırılması çətinləşir. Məsələn, meyvəni xammal kimi satmaqla həmin meyvədən şirə, konsentrat, qurudulmuş məhsul və ya digər qida məhsulları istehsal edib ixrac etmək arasında ciddi gəlir fərqi yarana bilər. Deməli, növbəti mərhələ sadəcə daha çox məhsul satmaq deyil, daha bahalı məhsul satmaqdır.
Pambıqda əsas məsələ xammaldan məhsula keçiddir
Pambıq lifi ixracının 17,8 faiz artması Azərbaycanın ənənəvi qeyri-neft ixrac istiqamətlərindən birinin gücləndiyini göstərir. Amma pambıq üzrə daha mühüm göstərici pambıq ipliyinin ixracında 62,2 faizlik artımdır.
Bu iki göstəricinin müqayisəsi əslində daha böyük iqtisadi mənzərə yaradır. Pambıq lifinin ixracı xammal satışını, pambıq ipliyinin ixracı isə artıq emal mərhələsini ifadə edir. Azərbaycan üçün daha gəlirli model pambığı sadəcə xaricə satmaq yox, onu ölkə daxilində mümkün qədər çox emal edərək iplik, parça, tekstil və hazır geyim məhsullarına çevirməkdir.
Yəni ixrac statistikasındakı növbəti keyfiyyət sıçrayışı məhz əlavə dəyərin artırılmasından keçə bilər.
Metallurgiya da ixracın əsas dayaqlarından birinə çevrilir
Alüminium və ondan hazırlanan məhsulların ixracının 42,8 faiz artması, qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatların ixracının isə 20,5 faiz yüksəlməsi qeyri-neft sənayesinin potensialını göstərir. Bu sahənin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, sənaye məhsullarının ixracı kənd təsərrüfatından fərqli olaraq mövsümi risklərdən daha az asılıdır.
Lakin burada da əsas məsələ məhsulun hansı mərhələdə satılmasıdır.
Metalın xammal və ya ilkin emal məhsulu kimi ixracı ilə ondan daha mürəkkəb sənaye məhsullarının hazırlanaraq satılması arasında əlavə dəyər baxımından böyük fərq var. Azərbaycanın sənaye ixracı üçün uzunmüddətli hədəf xammal ixracından emal və hazır məhsul ixracına keçid olmalıdır.
987 milyon dollarlıq aqrar ixrac həm imkan, həm də riskdir
Aqrar və aqrar-sənaye məhsullarının təxminən 1 milyard dollara yaxın ixrac gəliri yaratması Azərbaycan üçün ciddi potensial deməkdir. Lakin bu sahənin xarici bazarlardan asılılığı da artır. İxrac bazarlarının əsas hissəsinin Rusiya, Türkiyə, Gürcüstan və İsveçrə kimi ölkələrin üzərində cəmlənməsi bir tərəfdən logistika və satış baxımından üstünlük yaradır, digər tərəfdən bazar risklərini artırır.
Əgər hər hansı əsas bazarda gömrük qaydaları, valyuta məzənnəsi, logistika xərcləri, fitosanitar tələblər və ya istehlakçı tələbi dəyişərsə, bu, Azərbaycanın müəyyən məhsullarının ixracına birbaşa təsir göstərə bilər. Ona görə də ixracın artımı qədər ixrac coğrafiyasının genişləndirilməsi də vacibdir.
Qızıl məsələsi ayrıca qiymətləndirilməlidir
Qeyri-monetar qızıl ixracı da Azərbaycanın qeyri-neft ixrac statistikasında mühüm yer tutur. Lakin qızılın xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu məhsul kənd təsərrüfatı və sənaye məhsullarından fərqli olaraq istehsalçı sektorların genişlənməsini eyni formada əks etdirmir. Qızılın dünya qiymətlərindəki dəyişiklik ixrac gəlirlərinə ciddi təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən qeyri-neft ixracının real şaxələnməsini qiymətləndirərkən qızıl gəlirlərindən daha çox aqrar, aqrar-sənaye və qeyri-yeyinti sənaye məhsullarının artımına baxmaq daha doğru yanaşmadır.
Əsas sual: 2,81 milyard dollar 3-4 milyarda necə çevrilə bilər?
Hazırkı rəqəmlər müsbət dinamika göstərir. Amma Azərbaycanın qeyri-neft ixracının uzunmüddətli inkişafı üçün sadəcə mövcud artım tempini qorumaq kifayət deyil.
Üç əsas istiqamət önə çıxır:
Birincisi – emal: Meyvə-tərəvəz, pambıq, süd, ət və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının mümkün qədər çox hissəsi ölkə daxilində emal edilməlidir.
İkincisi – yeni bazarlar: Rusiya, Türkiyə və Gürcüstan əsas bazarlar olaraq qalmaqla yanaşı, Körfəz ölkələri, Mərkəzi Asiya, Avropa və digər bazarlara çıxış genişləndirilməlidir.
Üçüncüsü – hazır məhsul: Pambıqdan ipliyə, iplikdən parçaya, parçadan geyimə; meyvədən xammala deyil, emal olunmuş qida məhsuluna keçid ixrac gəlirlərini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Bu yanaşma Azərbaycanın qeyri-neft ixracını təkcə həcm baxımından deyil, keyfiyyət baxımından da böyüdə bilər.
Azərbaycanın 2026-cı ilin ilk 8 ayında qeyri-neft ixracını 17,6 faiz artıraraq 2,81 milyard dollara çatdırması iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından müsbət göstəricidir. Ən vacib nəticə isə rəqəmin özündən çox artımın müxtəlif sahələrdə müşahidə olunmasıdır. Şəkər, pambıq ipliyi, alüminium, metallurgiya, aqrar məhsullar, bitki yağları və meyvə-tərəvəz ixracındakı artım qeyri-neft sektorunda müəyyən ixrac bazasının formalaşdığını göstərir.
Lakin Azərbaycan üçün əsas hədəf artıq yalnız “daha çox ixrac etmək” olmamalıdır. Əsas hədəf daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsullar ixrac etmək, yeni bazarlara çıxmaq və xammalı ölkə daxilində emal etməklə eyni məhsuldan daha çox gəlir əldə etməkdir.
Əgər bu keçid sürətlənsə, bugünkü 2,81 milyard dollarlıq qeyri-neft ixracı sadəcə statistika deyil, neft gəlirlərindən daha az asılı iqtisadiyyatın formalaşmasının real göstəricisinə çevrilə bilər.
Samir Abdulla
